Proszymy ô ślōnski facebook

A propos roboty przi gŏdce: Grzegorz Kulik sztartnył nowo akcyjo. Rozchodzi sie w ônej ô to, coby facebook był rychtyk pō ślōnsku:

Katalōńczyki tyż ô wszyjsko muszōm sie spōminać. A prawie robiōm to tak samo, jak my przi projekcie Endangered Languages ôd Google, czyli zaspamowujōm producynta. Trochã żech posznupŏł i je plac, kaj idzie dō Facebooka napisać, że chce sie mieć tyn plac we swojij gŏdce. (Pō ślōnsku.eu)

Po śląsku w domu mówi 509 tysięcy osób. To więcej niż po farersku, fryzyjsku, irlandzku czy islandzku, a niewiele mniej niż po walijsku. Facebook jest w tych językach dostępny, jednak nad wersją śląską nikt się nawet nie zastanawia. Skrypt śląskiego Facebooka zainstalowany 2870 razy w ciągu niecałego miesiąca pokazał, że na śląską wersję jest zapotrzebowanie i dlatego proponuję rozpocząć akcję pisania listów do Facebooka z prośbami o dodanie śląskiego do listy języków wspieranych. (Przitrefiyniy na facebooku)

Tukej idzie znojś wszyjsko, co trzeba, coby pōmōż. Gorko wŏs zaprŏszōm!

Reklamy

Kaj trza wkludzić ślōnskŏ gŏdkã?

Możnŏ chneda naszŏ gŏdka pōminie. Możnŏ za piyńdziesiōnt abo sto lŏt ôstŏnie ino „ślōnski akcynt” (pochylōne głoski) i pŏrã ausdrukōw, co wlŏzły do polskij gŏdki ôd Ślōnzŏkōw. Po prŏwdzie bydzie snij naprŏwdã ańfachowy dialekt polskij gŏdki – umrzity relikt w muzeum entograficznym, gupota do szterowaniŏ szkolŏrzy. Wierzã bydzie tak, jak ôstowimy naszŏ gŏdkã ino do gŏdaniŏ w dōma.

Toć, kejś to stykło – ôficjalnŏ gôdka była niymiecko, blank inkszŏ. Kŏżdy poradził pedzieć: to je po naszymu, a to po niymiecku. Nale dzisiô niy sōm my w rejonie pogranicza kulturowego – Ślōnzek je postrzodku Polski (czeskij granice niy liczã – niy czułech nigdy czeskigo oddziaływaniŏ kulturowego, chocioż chowołech sie ani niy 50 km ôd granice).  Naszŏ gŏdka je fest podanŏ na polsko. Podano, a słabszŏ. Tak jak Polŏki mieli strach ô swojã gôdkã, jak Polska była przi Rosyje, tak my muszymy sie starać ô ślōnskŏ, przi kerej durś a ciōngle je ôficjalny, państwowy, mocarny język polski – 100% funkcjōnalny, z edukacyjōm, rechtorami, państwowym wsparciym do kultury i bogatōm tradycjōm literackōm, artystycznōm, politycznōm, etc.

Kejś massmedia nie cisły sie dō dōm – niy słyszŏłeś w dōma inkszej gŏdki, jak ino ôd familije. Przi tymu szło mieć gŏdka ôd serca – inkszŏ jak gŏdka ôd świata. Nale świat sie zmiyniŏ! Piyrszy był radyjŏk – potym prziszły dran telewizyjŏ i internec. Dzisiŏ i w nojwiyncyj ślōnskij chałpie pōłno je niyślōnskij gŏdki. Żŏdno familijŏ niy poradzi dzisiŏ sama chować  użytkownikōw gŏdki  – bo dzisiô dziecka chowajōm niy ino ôjcowie, starziki, a kamraty z placu, a tyż massmedia.

Ino ôd nŏs, Ślōnzŏkōw, znoleży: potrzebujymy ślōnskij gŏdki do komunikacyje (inkszej jak ta familijnŏ), abo styknie nōm gŏdać po polsku?

Ôdpedzymy „ja, potrzebujymy!”?

No to trza wkludzić gŏdkã tam, kaj ôna bezma nigdy niy była:

Muszymy zacznyć pisać pō ślōnsku. Nojwiyncyj skuli internecu, kaj gŏdka potocznŏ stŏwŏ sie gŏdkōm szkryflanōm. To niy ma jaki manifest – to już trwŏ: działŏ mańszaft ôd Wikipedyje, Grzegorz Kulik z poslunsku.eu robi super robota z przekłodaniym nojpopularniejszych serwisōw, kupa fanōw majōm zajty, kere tuplikujōm gŏdka (np. gryfnie.com), je pŏrã doś popularnych forōw. Ludzie rychtyk gŏdajōm (szkryflajōm) po w necu po ślōnsku – Michał Smolorz padŏ ô cŏłkim ślōnskim ôdrodzyniu („Ślōnsk wymyślōny”). Nale durś gŏdka mŏ status czegoś ekstra, niy ma przeźroczystŏ – atoli jak sie gŏdo, to nojwiyncyj ô samym gŏdaniu abo ô Ślōnsku.

Muszymy pomału łonaczyć ksiōnżki a cajtōngi. Bajstlować przi publicystyce, zortōm użytkowym a artystycznym. Możno za tym przidōm prawe dzieła, kere bydōm wertowne niy ino skiż gŏdki, ale tyż skuli artyzmu. Toć, tukej tyż moc rzeczy sie już dzieje, niykere wydawnictwa wydôwajōm ôd lŏt. I zaś – nojwiyncyj pō ślōnsku piszōm ô ślōnsku, gŏdka to je cyl, a niy norzyńdziy.

Muszymy gŏdać po naszymu! Z ôbcymi, to je z inkszymi Ślōnzŏkami, jak ino ci, kerych dobrze znŏmy. Gŏdać publicznie – narychtować jaki plac (trefy, programy, etc.), kaj ô blank poważnych sprŏwach machery gŏdaliby pō ślōnsku. Wejrzijcie na wandrowaniy po Muzeum Ślōnskim z ôsprowaniym po ślōnsku abo na robota Villquista – ô takich inicjatywach mŏwy w przestrzyni publicznyj gŏdōm.

Musielibymy tyż sztartnyć z instytucjami, kere by flegowały gŏdka. Chneda posły zacznōm welować ô gôdce regiōnalnyj i bydymy wiedzieć, eli Państwo Polski bydzie mecenasym ślōnskij gŏdki. Jak niy – bydymy musieć poradzić sami.  Przidałby sie jake fundusze, kere by zbiyrały piniōndze ôd ludziōw i instytucji, a potym wachowały kōnkretnych projektōw. Rŏdech, że roztomajte towarzistwa widzōm, iże to, co robiōm terŏz, niy stykŏ i kōmbinujōm, co by sam jeszcze złonaczyć. Możno bydzie cosik z Rady Ślōnskij Gŏdki – to je projekt, kerymu fest kibicujã.

Nojgorszo rzecz, kero durś może sie przitrefić, to jak ślōnskŏ gŏdka bydzie do samych Ślōnzŏkōw gŏdkōm ôd starzikōw, chacharōw a borokōw. Abo tako, jak jōm widzōm Polŏki: śmiyszne beblaniy do wicōw, krupniŏkōw, festōw grubiŏrzy i festiwalōw folklorystycznych. „Niy ma gańba gŏdać po ślōnsku; gŏdać je trendy” – to niy sōm ino puste hasła, to je retunek do ślōnskij gŏdki!

Ôdpedzymy „niy, ôstŏwmy jōm w dōma, kaj mŏ swōj plac”?

Chciŏłbych wierzić, iże gŏdka, kerŏ tela lŏt sie ôstôła, terŏzki tyż poradzi. Nale niy wierzã. Globalnŏ wioska niy przaje małym mŏwōm, a te niy umiōm sie w ônej znojś: jednŏ za drugōm znikajōm. Przikłŏdōw widzã zatela – ani niy muszã daleko zaglōndać: wiym, jak to je w moji familie.

***

Wkludzyniy gŏdki na nowy plac to niy potrzeba cywilizacyjnŏ – bo we wszyjskich przestrzyniach, kere sōm nowe do ślōnskij gŏdki, je już jakŏ inkszŏ gŏdka. Bydzie to – jak bydzie – ino potrzeba kulturowŏ, tożsamościowŏ. Chciołbych wierzić, iże takŏ potrzeba w nŏs rychtyk je.

Niy wiym, eli naszŏ gŏdka chyci kejś status gŏdki uniwersalnyj, na fol funkcjōnalnyj, takij, co je i w mediach, i w nauce, i w kōnszcie – wszyndzie, kaj ino fto co gŏdŏ. Nale im bliżyj gŏdce dō istnego statusu, im wiyncyj nowych placōw pochyto, tym wiynkszo szansa, iże ôstŏnie sie żywo.

***

No ja! Niy chciŏłech zaś fandzolić ô gŏdaniu, słabi mie, że tak łatwo je gŏdać abo pisać Ô Ślōnsku, a tak mało sie gŏdo abo pisze PŌ ślōnsku, a – wol niy wol – naszkryflołech taki tekst. Przebŏczcie! To skuli tego, że łonacza na blogu nowo zajta: „Bier i szkryflej!” i chciołech mieć na nia krôtki wstymp. Za krōtki to ôn niy wyszeł, pra?

Byda sam zbiyrŏł roztōmajte przidajne linki do tych, co by chcieli zacznyć pisać po ślōnsku, a niy wiedzōm jak. Prŏwda – niy ma żech piyrszy – ani niy udawōm, żech je. Ino myślã se, iże tako sekcyjŏ werci sie dŏwać na kŏżdej zajcie po ślōnsku, jakby tak prawie fto na nia trefił i potym sōm chcioł cosik naszkryflać. Moc fajnych rzeczy ludzie już zrobili kole szrajbōnku i gŏdki, a inksi ani niy wiedzōm i sztartujōm ôd zera, durś robiōm przi fōndamyntach, jak by szło już budować co wiyncyj.

Beztōż jakby fto chciŏł co zebrać i pociś dalij – piyknie proszã, na to je ctrl-c i ctrl-v.

Zarah Leander

Do grobu dać jej całkiem skromną sukienkę, zamkniętą pod szyją i ozdobioną mereżką, spódnica plisowana, trzy guziki dyskretnie zamarkowane, tak jak u Zarah Leander w filmie „Gasparone”.

Załóżmy, że Zarah Leander nie nazywałaby się Zarah Leander, lecz Stefcia Potrawa! Zblamowałaby się przed całym światem.

Prawdziwa kobieta powinna cierpienia skierować do wewnątrz, rosnąć i dojrzewać. Ciche cierpienie było wielkim cierpieniem! Zarah Leander, to robiła to, jak należy!

z „Cholonka”

Zarah Leander. Znŏ jōm aby trochã kŏżdy, fto czytoł „Cholōnka” abo Bienkŏwŏ tetralogijo (a bezma i inksze niymieckie rōmany). Wielgo gwiŏzda nimieckigo kina, aktorka a śpiywŏczka, kōntrowersyjnŏ skuli roboty dlŏ Trzecigo Reichu. Do dziołchōw prawo ikōna mody z jeji kieckami, dauerwelami i szykiym.

Kejś było to dō mie srogi ôdkryci, iże w rokach ’30 i ’40 dŏwnŏ już była prawŏ, nowoczesnŏ popkultura. Niy futrowały ônej jeszcze telewizyjŏ i internec, nale żyła w kinie, radyjŏku a cajtōngach. Jeji kōnski trefiały na szkartki rōmanōw, co padały ô ańfachowych ludziach – beztōż i Zarah w „Cholōnku”.

znŏdech Zarah Leander piyrw w rōmanach, nale potym zaczōnech na nia filować. Musiołech trocha doczkać, ażech jōm uwidzioł – w dōma. Bo Frau Leander to była gwiŏzda niy ino dō Świyntkōw abo Piōntkōw. Była tyż dō moij babcie.

Babcia Rōzia*, kerej żech lŏtoł po „Życie na gorąco”, kerŏ dzisiŏ rada poczytałaby Pudelka, jakby ino poradziła cosik złonaczyć na komputerze, istno babcia Rōzia jako modo dziołcha była uczestniczkōm popkultury.

Tak jak jŏ w ’94 wycinołech fusbalerōw, MacGyvera abo (ja, je mi dzisiŏ gańba) The Kelly Family z roztomajtych cajtōngōw, tak i ôna kole ’40 roku rada zbiyrała bildy ze Zarah Leander:

#1

Poster z filmu „Das Lied der Wüste” (1939). Zarah sama, zaglōndŏ kajś daleko. Zarah rōmantycznŏ, cuzamyn z inkszym aktorym (Gustawym Knuthym?). Na zadnij zajcie miszung scyn z filmu i trochã ô nim („Film długometrażowy wytwōrni UFA z Zarah Leander, pōłny namiyntności, walki a tajymnicōw ôbcego świata…”). I śpiywka z nutami, co by sie fto wziōn i zagroł, zaśpiywoł.

#2

Artikel „Kerzi aktorzy majōm dziecka?” (w: „Schlesische Sonntagspost” nr 51/22.12.1940). „Zarah Leander, kero we filmach grŏ ino wyrafinowane kobiyty, cuzamyn ze swoimi dzieckami w jeji szwedzkim hajmacie. Je ôna wydano za szwedzkigo dziynnikŏrza”.

#3

Artikel „100000 świyc i letniŏ klara” (w: „Berliner Illustrierte Zeitung”, nr 28/1939). „Zarah Leander i jeji ôperatōr chytajōm na przerwie w zdjynciach (…) za słōmki, coby sie odświyżyć zimnōm limoniadōm.”

Zarah Leander to je dō mie wiyncyj jak ino miano ze starych ksiōnżkōw. Rŏz – otwiyrŏ mi dźwiyrza do popkultury retro, gryfnyj gyszichty, kerej czowiyk niy poradzi trefić w podryncznikach. Dwa – pokazowo mi modo dziołcha, kero niskorzij (40 lot!) bydzie mojōm ōłmōm.

P.S. Fto by chcioł znojś cosik wiyncyj ô Zarah Leander, dobrze zacznyć ôd angielskij abo niymieckij Wikipedyje, abo Youtube. Je to rychtyk wertowne – idzie znojś prawe perełki jako ta gŏdka z Goebbelsym:

Zarah, niy ma to aby żydowski miano?

Oh, możno je – odpedziała aktorka. – Nale co powiycie ô Jōzefie?

Hmm, ja, ja, dobrŏ odpowiydź

* Przebŏczcie, że niy bydã ô babcie pisoł „Starka Rołza”, ani za dwoje. Możno to i je wiyncyj po ślōnsku, nale żodyn tak dō nij w dōma niy gŏdŏ.