Trochę jakby polska kolonia

Cosik mie terŏzki biere na posty „ôbŏczcie, co żech znod”. Dzisio zaś – terŏzki skuli wywiadu we Wyborczyj.

Rŏz za kedy idzie trefić kajś na marginesie słowa, kere do tych, co gŏdali, bōły możnŏ psinco wert: ańfachowy wstymp abo dygresyjŏ. Słowa, kere tak na isto pokŏzujōm dużo wiyncyj, chytajōm sztatus mało wiela definicyjny, padajōm to, co przeważnie je schrōniōne we gowach: niyuświadōmiōne, zadekowane politycznōm poprawnościōm, abo niy dogŏdane skuli tego, co do gŏdajōncych robiōm za spōlny mianownik.

Dziwejcie sie na tyn kōnsek. Jak fto chce, może sie go czytać ino jako wynokwianie jednego chopa. Ale idzie tyż ôbŏczyć w nim wiyncyj: blyskniyńcie mentalności. Wejrzeć bez taki kuklŏk na jakoś prŏwda.

Od dzieciństwa: Radom – Warszawa – Kraków. Kilkadziesiąt razy w roku w tę i z powrotem królową polskich szos. Kręgosłupem polskiego państwa, a właściwie Polski wiślanej, bo ta pani odrzana to zupełnie inna historia.

Wy, na „odzyskach”, jesteście trochę jakby polska kolonia. Kolonia tych wszystkich kielczan i zabużan, a wzdłuż siódemki rozwlekła swoje ciało ta Polska prawdziwa, nadająca krajowi cywilizacyjny ton. To stamtąd wyszli ci ludzie, co poszli na poniemieckie, to do tego odnosili się ci z byłych Kresów, to o tych terenach marzył Iwaszkiewicz, gdy żył w Kijowie. No więc przy tej siódemce, szosie między Małopolską a Mazowszem, zawsze widziałem ten straszny Jędrzejów, te okropne Chęciny i Miechowy, i wszechobecny syf. I nagle pokapowałem się, że nie znam pierwotnego kształtu własnego państwa.

Bo ta Polska z siódemki to „Polska właściwa” też pod względem architektonicznym. Nie jest to Polska poniemiecka i poaustriacka, zabudowana na modłę Prus i Austrii, tylko polska porosyjska.

Ziemowit Szczerek: Lemingi zapewnią światu pokój, wywiad kludzōny bez Dorota Wodeckŏ, necowŏ Wyborczŏ, 28.03.2015 01:00

Niy wiym, jak to czytŏ Polŏk „na odzyskach„, przekludzōny sam kejś – możno pora pokolyń do zadku – kej słyszy, że do Polŏkōw stamstōnd durś niy je w takij „echt” Polsce. Niy wiym, jak to czytajōm Polŏki z Poznaniŏ (abo wiyncyj: te z zaborōw inkszych jak ruski), co tak mało majōm do gŏdaniŏ, kej sie rozchodzi ô dŏwanie tōnu prawyj Polsce (i take, jake sōm, sōm za mało polske).

Czytōm to jŏ, Ślōnzŏk, autochtōn z istnyj „jakby polskij kolōnii…”, blank przepōmniany we narracyje ôd kolōnizatorōw. I moc mi te słowa erklerujōm. To je nŏstympny puzzel, co foluje mōj forsztelowany ŏbrŏz tego „co ôni ô nŏs myślōm, że bōło sam – i je sam – tak, jak je”.

Super wywiad!

Paradoksy Kazimierza Kutza

„Tyn istny to nŏs rychtyk niynawidzi” – ôd takigo kōmyntŏrza przi kerymś felietōnie Kazimierza Kutza zaczyna sie necowo dyskusyjŏ ô ônym i ô Ślōnzŏkach. Ôsprawiali przeważnie kamraty „z Polski”, do kerych ślōnski chaje skuli tożsamości, autonōmie a grubiŏrzy to je jedno a to samo: dziwne wynokwianiy (do niykerych z Niymcami we tle). Kutz – polityk, społecznik a felietōnista – robi sam za ślōnskigo sorōnia, zipciōnego starzika, kery niy poradzi spokopić, kej mŏ zawrzić gymbã.

Spomniało mi sie to skuli wywiadu, kery żech prawie przeczytoł. Ôsprawiajōm Kazimierz Kutz z Feliksym Netzym skiż wydaniŏ „Piōntyj strōny świata”. Dziwejcie sie:

 – W „Soli ziemi czarnej” jest przepiękna sekwencja snu, marzenia o Polsce…
– Bo ja także jestem z tego snu, z tego marzenia. Jestem z rodziny powstańczej. Ja moimi filmami o Śląsku, o powstaniach, chciałem przypomnieć Polsce tamten sen, tamto marzenie! Chciałem wepchnąć Śląsk Polsce! („Nowe Książki” 3/2010)

To je ale piykny paradoks! Kutz, kery pocis Ślōnsk ku Polsce i Kutz – frechowny Ślōnzŏk, wrōg ôd Polski i Polŏkōw. Paradoks, nale niy sprzecznoś – niy do tych, kerzi aby powoniali, ô co sie sam u nŏs rozchodzi. Poradziłbych znŏjś pŏrã inkszych perzonōw z gyszichty, do kerych tyn paradoks fest pasuje, ino żech niy ma rŏd wajaniu na ôszkliwy świat, kery szteruje i durś mynczy borokōw-Ślōnzŏkōw.

Wiyncyj medykujã ô tym, iże Kazimierz Kutz, „nasz senatōr”, „głos wołajōncego na pustyni”, „ślōnski ambasador” poradziōł możno nŏjwiyncyj ze wszyjskich powojynnych polonizatorōw Ślōnska. Że ślōnski filmy ôd ônego (a nŏjwiyncyj te blank stare) wyglōndajōm dzisio we warstwie mitōw narodowych choby narychtowane bez wicewojewody Spyry abo inkszego wachtyrza polskij racji stanu i wersyje gyszichty. I ô tym – tukej je inkszy paradoks – wiela wziōn z nich rygiōnalny cug, tyn sŏm, kerego tak lynkajōm sie istni wachtyrze.

Jest taki cajtōng…

…w kerym „ciule”, „gorole” i „sorōnie” furgajōm durś a ciōngle. Wiycie, robota redachtorōw to jest filować, kogo sam jeszcze idzie sprzezywać, pra?

… kerego by niy bōło, jakby niy szło wajać na Polŏkōw (przebŏczcie – „Poltōniōw”), co z nŏs – Ślōnzŏkōw – zrobiyli niywolnikōw, wycyckali nŏm hajmat, sztyjc planujōm, jakby nŏs zeszterować a pognymbić.  A my, boroki, nikaj niy mogymy znojś retōnku, nic skuli tego niy poradzymy złōnaczyć. A tak po prŏwdzie to wiycie, „gorole raus”…

… kery rŏd mŏ knefle ctrl-c i ctrl-v, coby we kŏżdyj nōmerze szło pedzieć, jaki ślabikŏrzowy szrajbōnek je felerny, nikt go niy chce, nikt ani niy poradzi poczytać i nadŏwo sie ino na wyciep.

… kery przezywŏ niysamowicie  na wszyjskich, co miyszajōm ślōnski i polski słowa. Psinco, iże w jednym artiklu autory poradzōm trzi razy skŏkać ze ślōnskigo na polski i nazŏt; to przeca nikōmu niy zawŏdzo.

… kery wyśmiywŏ wszyjskich, co ô gŏdce ôsprawiajōm po polsku, we artiklach naszkryflanych.. po polsku.

… kery mŏ jedyn, świynty muster ślōnskij gŏdki. Fto go niy znŏ, tyn gorol, ciul, poltōń abo chadra. Redachtōry radzi dŏwaliby cynzōrki „istny abo istnŏ poradzi gŏdać po ślōnsku”. Fto by ji niy dostŏł, tyn niy ma prawy Ślōnzŏk i niy śmiy pedzieć ani słowa po ślōnsku.

… kery niyrŏd mŏ „ō”, nale fest przaje „ů”. Przeca kŏzdy wiy, iże kryska i kōłko to je cosik naprŏwdã ôszkliwego, a zaś kōłko i hŏczyk sōm cycuś glancuś.

„Ślōnski Cajtōng”. Kupujã go kŏżdy miysiōnc.

Pŏrã ôgłoszyń

Dzisiŏ – choby farŏrz pō kŏzaniu – mōm pŏrã ôgłoszyń ô fajnych akcjach, kere prawie sztartujōm. Fto durś filuje na necu, tyn wierzã ô nich wiy, nale werci sie pociś ich dalij.

Tuudi zaś szteruje posłōw i zaprŏszŏ, coby poszterować ich wiynkszōm kupōm. Wszyjsko skuli ustawy ô rygiōnalnyj gŏdce, kerōm moc posłōw… mŏ kajś. Jŏ żech sie ôbiecŏł, iże niy bydã sie nerwowŏł abo marnowŏł czas na pisaniy ô tym, jak mie słabiōm breweryje wele tyj ustawy. Beztōż rŏdech, że Tuudi dŏwŏ kōnkretnŏ robota: poślij brif do posła, coby ôdpedzioł, eli cosik dlŏ gŏdki złonaczy abo niy. Wiycyj znŏjdziecie tukej.

Zaś Hejdla ze „Za staryj piyrwy” sztartła z projektym, w kerym sie rozchodzi ô lepsze Katowice. Mianuje sie ôn „Nie bądź w ciemię bity” i mo fajne logo, na kerym tyn młot z katowickigo wapynu wklupuje ôbywatela do zolu. Sam tyż szkryflōmy brify, ino na spōlno adrysa. Na ôstatku dostanie ich rada miasta i możno (to je nŏjsłabszy momynt), możno na niy wejrzi. Prŏwda – jak niy bydymy aby prōbować gŏdać, co by my chcieli, ôstanie nōm ino prōzne wajaniy. Wiyncyj tukej.

Tela ôd blogrōw. Wejrzijcie tyż tukej, jak żeście sōm radzi szkryflaniu ô Ślōnsku i swoji familie. Kazimierz Kutz zbiyro inksze „Piąte strony świata”, ôsprŏwki (idzie tak pedzieć na „opowiadania”?) ô hajmacie, a te nŏjfajniyjsze chce wydŏwać. Ażech je ciekawy, eli fto naszkryflŏ cosik pō naszymu. Czasu je jak marasu – cŏłki trzi miesiōnce – idzie siednyć i złonaczyć to do porzōndku.

Kaj trza wkludzić ślōnskŏ gŏdkã?

Możnŏ chneda naszŏ gŏdka pōminie. Możnŏ za piyńdziesiōnt abo sto lŏt ôstŏnie ino „ślōnski akcynt” (pochylōne głoski) i pŏrã ausdrukōw, co wlŏzły do polskij gŏdki ôd Ślōnzŏkōw. Po prŏwdzie bydzie snij naprŏwdã ańfachowy dialekt polskij gŏdki – umrzity relikt w muzeum entograficznym, gupota do szterowaniŏ szkolŏrzy. Wierzã bydzie tak, jak ôstowimy naszŏ gŏdkã ino do gŏdaniŏ w dōma.

Toć, kejś to stykło – ôficjalnŏ gôdka była niymiecko, blank inkszŏ. Kŏżdy poradził pedzieć: to je po naszymu, a to po niymiecku. Nale dzisiô niy sōm my w rejonie pogranicza kulturowego – Ślōnzek je postrzodku Polski (czeskij granice niy liczã – niy czułech nigdy czeskigo oddziaływaniŏ kulturowego, chocioż chowołech sie ani niy 50 km ôd granice).  Naszŏ gŏdka je fest podanŏ na polsko. Podano, a słabszŏ. Tak jak Polŏki mieli strach ô swojã gôdkã, jak Polska była przi Rosyje, tak my muszymy sie starać ô ślōnskŏ, przi kerej durś a ciōngle je ôficjalny, państwowy, mocarny język polski – 100% funkcjōnalny, z edukacyjōm, rechtorami, państwowym wsparciym do kultury i bogatōm tradycjōm literackōm, artystycznōm, politycznōm, etc.

Kejś massmedia nie cisły sie dō dōm – niy słyszŏłeś w dōma inkszej gŏdki, jak ino ôd familije. Przi tymu szło mieć gŏdka ôd serca – inkszŏ jak gŏdka ôd świata. Nale świat sie zmiyniŏ! Piyrszy był radyjŏk – potym prziszły dran telewizyjŏ i internec. Dzisiŏ i w nojwiyncyj ślōnskij chałpie pōłno je niyślōnskij gŏdki. Żŏdno familijŏ niy poradzi dzisiŏ sama chować  użytkownikōw gŏdki  – bo dzisiô dziecka chowajōm niy ino ôjcowie, starziki, a kamraty z placu, a tyż massmedia.

Ino ôd nŏs, Ślōnzŏkōw, znoleży: potrzebujymy ślōnskij gŏdki do komunikacyje (inkszej jak ta familijnŏ), abo styknie nōm gŏdać po polsku?

Ôdpedzymy „ja, potrzebujymy!”?

No to trza wkludzić gŏdkã tam, kaj ôna bezma nigdy niy była:

Muszymy zacznyć pisać pō ślōnsku. Nojwiyncyj skuli internecu, kaj gŏdka potocznŏ stŏwŏ sie gŏdkōm szkryflanōm. To niy ma jaki manifest – to już trwŏ: działŏ mańszaft ôd Wikipedyje, Grzegorz Kulik z poslunsku.eu robi super robota z przekłodaniym nojpopularniejszych serwisōw, kupa fanōw majōm zajty, kere tuplikujōm gŏdka (np. gryfnie.com), je pŏrã doś popularnych forōw. Ludzie rychtyk gŏdajōm (szkryflajōm) po w necu po ślōnsku – Michał Smolorz padŏ ô cŏłkim ślōnskim ôdrodzyniu („Ślōnsk wymyślōny”). Nale durś gŏdka mŏ status czegoś ekstra, niy ma przeźroczystŏ – atoli jak sie gŏdo, to nojwiyncyj ô samym gŏdaniu abo ô Ślōnsku.

Muszymy pomału łonaczyć ksiōnżki a cajtōngi. Bajstlować przi publicystyce, zortōm użytkowym a artystycznym. Możno za tym przidōm prawe dzieła, kere bydōm wertowne niy ino skiż gŏdki, ale tyż skuli artyzmu. Toć, tukej tyż moc rzeczy sie już dzieje, niykere wydawnictwa wydôwajōm ôd lŏt. I zaś – nojwiyncyj pō ślōnsku piszōm ô ślōnsku, gŏdka to je cyl, a niy norzyńdziy.

Muszymy gŏdać po naszymu! Z ôbcymi, to je z inkszymi Ślōnzŏkami, jak ino ci, kerych dobrze znŏmy. Gŏdać publicznie – narychtować jaki plac (trefy, programy, etc.), kaj ô blank poważnych sprŏwach machery gŏdaliby pō ślōnsku. Wejrzijcie na wandrowaniy po Muzeum Ślōnskim z ôsprowaniym po ślōnsku abo na robota Villquista – ô takich inicjatywach mŏwy w przestrzyni publicznyj gŏdōm.

Musielibymy tyż sztartnyć z instytucjami, kere by flegowały gŏdka. Chneda posły zacznōm welować ô gôdce regiōnalnyj i bydymy wiedzieć, eli Państwo Polski bydzie mecenasym ślōnskij gŏdki. Jak niy – bydymy musieć poradzić sami.  Przidałby sie jake fundusze, kere by zbiyrały piniōndze ôd ludziōw i instytucji, a potym wachowały kōnkretnych projektōw. Rŏdech, że roztomajte towarzistwa widzōm, iże to, co robiōm terŏz, niy stykŏ i kōmbinujōm, co by sam jeszcze złonaczyć. Możno bydzie cosik z Rady Ślōnskij Gŏdki – to je projekt, kerymu fest kibicujã.

Nojgorszo rzecz, kero durś może sie przitrefić, to jak ślōnskŏ gŏdka bydzie do samych Ślōnzŏkōw gŏdkōm ôd starzikōw, chacharōw a borokōw. Abo tako, jak jōm widzōm Polŏki: śmiyszne beblaniy do wicōw, krupniŏkōw, festōw grubiŏrzy i festiwalōw folklorystycznych. „Niy ma gańba gŏdać po ślōnsku; gŏdać je trendy” – to niy sōm ino puste hasła, to je retunek do ślōnskij gŏdki!

Ôdpedzymy „niy, ôstŏwmy jōm w dōma, kaj mŏ swōj plac”?

Chciŏłbych wierzić, iże gŏdka, kerŏ tela lŏt sie ôstôła, terŏzki tyż poradzi. Nale niy wierzã. Globalnŏ wioska niy przaje małym mŏwōm, a te niy umiōm sie w ônej znojś: jednŏ za drugōm znikajōm. Przikłŏdōw widzã zatela – ani niy muszã daleko zaglōndać: wiym, jak to je w moji familie.

***

Wkludzyniy gŏdki na nowy plac to niy potrzeba cywilizacyjnŏ – bo we wszyjskich przestrzyniach, kere sōm nowe do ślōnskij gŏdki, je już jakŏ inkszŏ gŏdka. Bydzie to – jak bydzie – ino potrzeba kulturowŏ, tożsamościowŏ. Chciołbych wierzić, iże takŏ potrzeba w nŏs rychtyk je.

Niy wiym, eli naszŏ gŏdka chyci kejś status gŏdki uniwersalnyj, na fol funkcjōnalnyj, takij, co je i w mediach, i w nauce, i w kōnszcie – wszyndzie, kaj ino fto co gŏdŏ. Nale im bliżyj gŏdce dō istnego statusu, im wiyncyj nowych placōw pochyto, tym wiynkszo szansa, iże ôstŏnie sie żywo.

***

No ja! Niy chciŏłech zaś fandzolić ô gŏdaniu, słabi mie, że tak łatwo je gŏdać abo pisać Ô Ślōnsku, a tak mało sie gŏdo abo pisze PŌ ślōnsku, a – wol niy wol – naszkryflołech taki tekst. Przebŏczcie! To skuli tego, że łonacza na blogu nowo zajta: „Bier i szkryflej!” i chciołech mieć na nia krôtki wstymp. Za krōtki to ôn niy wyszeł, pra?

Byda sam zbiyrŏł roztōmajte przidajne linki do tych, co by chcieli zacznyć pisać po ślōnsku, a niy wiedzōm jak. Prŏwda – niy ma żech piyrszy – ani niy udawōm, żech je. Ino myślã se, iże tako sekcyjŏ werci sie dŏwać na kŏżdej zajcie po ślōnsku, jakby tak prawie fto na nia trefił i potym sōm chcioł cosik naszkryflać. Moc fajnych rzeczy ludzie już zrobili kole szrajbōnku i gŏdki, a inksi ani niy wiedzōm i sztartujōm ôd zera, durś robiōm przi fōndamyntach, jak by szło już budować co wiyncyj.

Beztōż jakby fto chciŏł co zebrać i pociś dalij – piyknie proszã, na to je ctrl-c i ctrl-v.