Miłość w Königshütte – katharsis niy boło

Widziołech gynau tyn szpil, uo kiery terozki je takie larmo? Przeca niy boło hajowanio ani przed, ani na, ani po szpilu, a musza pedzieć, że miołech nadzieja na jakiś ekstra szpas skuli manifestacje „echt-Poloków” abo „echt-Ślonzoków”. Po prowdzie niy boło tyż wielgich wiwatow – trocha my poklaskali i szlus. Zdowo mi sie, iże cołko haja skuli szpilu Tyjateru Polskigo w Bielsku je ganc ajchniono.

Trzeba pedzieć – niy ma to szpil, kery kożdy Ślonzok, abo ino kożdy przociel tyjateru musi uoboczyć.  Szłoby istno gyszichta pokozać lepij, wyraźnij, abo mocnij. Niy godom tukej uo ideologie, ino uo „środkach wyrazu artystycznego”. Szpil pado uo rzyczach rychtyk ważnych, a niy poradzi ich pokozać, co by my to niy ino wiedzieli, ale i czuli.

Konflikt Ślonzoków z Polokami nojlepij  je pokozany na płaszczyźnie małżyństwa ślonskigo dochtora i polskij rechtorki. Woża se tyn szpil skuli tego, iże je sam gynau ślonsko filozofijo historie, kiero je zawdy historiom ludzi. Uocyniomy ino jednostki, niy narody. Beztóż nawet istnyj dochtorowyj, kiero wyrosto na czorny charaktyr, boło mi przi kóńcu żol. Czułech, iże tela popochała skiż lankoru i ludzkij gupoty a słabości, a niy tymu, iże boła gorolkom.

Za to finału szpilu niy umiołech strzimać. Uoroz zaczyna sie bojka, moralizowaniy, beztóż  najwiynkszy atut szpilu – osadzynie bohatyrów w jakisikejś pyrsonalności – poszoł furt. Możno jakby aktory tela niy godali, ino zuonaczyli pantonima, poradziliby ta scyna uobronić, schronić we symbolismusie. Skuli mie nadowo sie uona ino do hasioka: boł to tyn jedyn momynt, kiej żech sie gańbowoł ślonskości na binie.

„Miłość w Königshütte” niy ma, niystety, maszketym dlo widza. Niy wyszołech z tyjateru choby ożarty, a przeca tako działo na mie zawdy katharsis (niy mo znaczynio, eli w tyjatrze, eli w kinie, eli kaj indzyj). Je to szpil słuszny, ale trocha ańfachowy.

Reklamy

„Pytania o godkę”

Marek Magierowski naszkryfloł na blogu „Rzeczpospolitej” tekst „Pytania o godkę„. Wysłołech mu list:

Szanowny Panie Marku,

W odpowiedzi na Pańskie pytania można by wymieniać szereg pozycji na czele ze zbiorem esejów „Listy z Rzymu” Zbigniewa Kadłubka (Księgarnia Św. Jacka, 2008), cyklem powieściowym „Duchy Wojny” Alojzego Lyski (Śląsk, 2009-2010), tomem poezji „Myśli Ukryte” Karola Gwoździa (Hologram, 2010), przytaczać tytuły czasopism takich jak Ślunski Cajtung czy adresy blogów i stron internetowych. Sam od marca publikuję notki na blogu po śląsku. Choć piśmiennictwo śląskie istnieje, nie zmienia to faktu, że pozostaje liczebnie nieliczne.

Mowa śląska nie musi funkcjonować, ani nie funkcjonuje we wskazanych przez Pana przestrzeniach. Spośród kilku tysięcy języków świata zaledwie niecałe dwieście rozwinęło się na tyle, by obsłużyć wszystkie sytuacje komunikacyjne: od mowy codziennej po odmiany techniczne, naukowe, artystyczne, specjalistyczne, itp. Mowa śląska naturalnie nie jest jednym z nich.

Sęk w tym, że zarówno wymienianie tytułów, jak i zdolności komunikacyjne mowy śląskiej nijak się mają do problemu nadania jej statusu języka regionalnego.

W sprawie przedstawionej w Sejmie nie chodzi bowiem o uznanie jej za język w rozumieniu językoznawczym. Chodzi o nadanie jej statusu „języka regionalnego”, czyli objęcie jej – jako wartości kulturowej – ochroną prawa i wsparciem państwa.

A taką wartość stanowi – nie tylko dla etnografów czy językoznawców, ale przede wszystkim dla Górnoślązaków. To dla nich jest ona narzędziem komunikacji (głównie w sferze rodzinnej, sąsiedzkiej, a nieraz i zawodowej) i jednym z nośników tożsamości. Ślązacy, obywatele Rzeczpospolitej Polskiej, zwracają się do władz swego kraju z prośbą o pomoc w zachowaniu tej wartości.

Bez wsparcia państwa istnieje olbrzymie prawdopodobieństwo, że mowa śląska nie przetrwa kolejnych kilkudziesięciu lat. Globalizacja, cyfryzacja, telewizja, szkolnictwo i szereg innych zjawisk składają się na sytuację niezwykle niekorzystną dla małych jednostek językowych. Jeśli czasem językoznawcy wyrażają niepokój o stan tak silnego, mającego licznych użytkowników języka jak polszczyzna (wskazując wpływy języka angielskiego i kultury amerykańskiej), to co można powiedzieć o pozycji mowy śląskiej!

Dobrodziejstwa płynące ze statusu języka regionalnego są mowie śląskiej niezbędne do jej przetrwania. Nie dlatego, by sztucznie podtrzymać ją przy życiu, lecz dlatego, że wsparcie państwa to zwyczajny sposób dbania o jakąkolwiek mowę w nowoczesnym społeczeństwie. Prosta sprawa: w XXI wieku każdy język (duży i mały) czy jego odmiana do istnienia potrzebuje nauczycieli, badań naukowych, nakładów na realizacje dzieł kultury w nim powstałych, itp.

Panie Marku – nie chodzi zatem ani o nazwę „język”, ani o roztrząsanie językoznawczego statusu mowy śląskiej. Chodzi o ochronę dobra kultury.

Jo wiym – tuplikowani echt-Polokom ślonskich sprow to darymny futer. Atoli podobo mi sie, iże roz sie wtoś spytoł, a niy fandzolił trzi po trzi (stykło ino zawrzić uoczy na intencyje schronione miyndzy pytaniami retorycznymi). Bestoż żech mu odpedzioł – jezech ciekawy, eli mój mail przecis sie bez systym maili uod czytelników „Rzeczpospolityj”.

Uosprowianie uo ślonskij godce w kontekście literatury (i kultury wysokij) je do nij durś jako szpil na cudzym szpilplacu (możno sie udo cosik z tym zuonaczyć, he, he). Ino jako czytom uo funkcje literatury „wysokij” dlo narodów w XIX wiyku (funkcje kulturotwórczyj abo normatywnyj dlo godki), to mi sie zdowo, iże dzisio do takich cylów je uona blank (abo bezma blank) niypotrzebno. Kondycje ślonskij godki niy pokoże żodno romana abo poezyje skuli tego, iże mało wiela sie dzisio czyto ksionżków. Dzisio kulturotwórcze cyntrum godki je cołkiym kaj indzij.

Mańifest Ślůnzoka

Eli prziszeł czas manifestów? Tublikowanie mo jakiś syns? Chciołbych wierzić, iże mo. Som pomału szkryflom cosik uo Polokach narodowości ślonskij abo Ślonzokach – uobywatelach Polski. Atoli noprzód zalinkuja do bloga poslunsku.eu: Mańifest Ślůnzoka (Tukej po polsku).

(…) Moja Ślůnskość, můj Dobry Kamraće, ńy je szydliwośćům. Je żech ajnfach inkszy uod Ćebje i zawsze żech taki bůł. Dlo Ńymca bůł’ech za polski, a dlo Ćebje za ńymjecki. Ńy abszlaguj mi prawa do swojigo sumjyńo, a to uůno mi godo, iże żech je Ślůnzokjym. I pamjyntej tyż, że ńy chca być uod Ćebje traktůwany choćby uoszydźićel, bo żech nigdy Će ńy uoszydźůł. Wjydz tyż, iże bezpotrzebne ancajgowańe i dźałańa byndůnce efektym złej woli źle robjům mojij miłości dlo Polski, tak jak take same dźałańa zńiszczyły moja lojalność dlo Cysorza. Chca razym ze Tobům miłować ta spůlno Polska, atoli muśisz mi zwolić robić to wedle mojigo sposobu. Eli żeś je dumny ze polskij tolerancyje i multikulturowośći czasu I Republiki, to czymu ze takům pasjům uodćepuesz dźiśej poglůndy swojich staroszkůw? Zwůl mi miłować Polska. (…)

Dziynkuja ci, Grzegorz.

Bacigalupi

Pisorz mo mieć miano łatwe do spamiyntanio. A pisorz science-fiction to na zicher. Wejrzijcie sie, jako sie piyknie, melodyjnie mianujom Asimov, Herbert abo Heinlein. Lovecraft – słyszycie to „love”? Vonnegut – cosik woniosz i je „gut”. Arthur C. Clarke – czytosz i chobyś śpiywoł, a nie godoł. Mistrza mo Lem – niy moga uwierzić, że sie som tego miana niy wynokwioł.

No ja. Przidzie taki Paolo Baciagalupi cuzamyn z „Nakręcaną dziewczyną”. Absolut piyrszo klasa – crème de la crème fantastyki naukowyj. Przeczytołech i terozki nic ino próbuja spamiyntać, co by sie poasić kumplom. Psinco! Baci… Baciga… Bacigalupi. Chopie, znodbyś se pseudonim…

Ślonskie szlagry – krótko lista

Niy ma wiela richtig dobrego, ślonskigo granio. Znom ino pora konsków muzyki z tekstym po ślonsku, kierych niy ma gańby suchać. Uo szlagrach szkoda godać. Niy suchom hip-hopu, chocioż prawie ślonski hiphop mo sie dobrze. Bułek, Dohtor Miód i inksi – fest maras, muzyka ulicy, he, he. No ja, możno cosik uod Hanka Skrzeka by boło, ale za bluesem tyż żech niy ma.

Zrobiymy lista:

Hasiok: „Hanys„, „Panzerfaust„, „Heja hołda” i pora inkszych,

Oberschlesien: „Richter” (czekom, aże nagrajom cosik nowego),

Underground: „Niy poradza„,

Ausdruck: „Dziołszka ze sztrachyclami” (no ja – chopcy som blisko hiphopowego, ślonskigo marasu, ale tyn konsek jeszcze fajny).

Fifidroki majom pora fajnie przeuonaczonych starych piyśni ślonskich.

I tela.

Abo niy znom i niy umia znojść na youtubie wiyncyj, abo naprowda ino tela Ślonzoki poradzili nagrać.  Aże niy moga uwierzić.

Sznupia dalij.

Wstaje Ślonsk!

Hasiok – „Hanys”. Nojlepszy tekst piosynki po ślonsku (ok, z XXI wieku).

Hasiok – Hanys

Chamy czapki z głów jego zesłał bóg
Chamy czapki z głów on ma złoty róg

Hanys Hanys Hanys Hanys

Godoł mi fater jymu zaś ołpa
Że Ślonsk powstanie chociaż już upad
W Chorzowie Starym urodzioł się bajtel
Ze prostyj dziołchy w starym chlywiku
Ojciec niy znany zaś Józek gołymbiorz
Boł za frajera bo się zlitowoł
Dali mu Hanys bo jak mu dać mieli
Toż on wybrany to zbawca tyj ziymi

Szło trzech chacharów płacz usłyszeli
łoroz stanyli i zrozumieli
Dary trza przyniyść do tego bajtla,
Co go matula kołysze w mantlu
Karlik mu przyniós staro giskana
Znod na hasioku kajś na Truchana
Pyjter we flaszce trocha jabola
Na tyla mu jego status pozwoloł
Ziga mioł z trakcji trzy kilo drutu
Co móg go sprzedać na punkcie skupu
Ale niy sprzedoł pad na kolana
I tak najebany zasnoł do rana
Synek boł zdolny zostoł stolorzem
Rzeźbioł się świątki w kościele krzyże
Słowo godało że bydzie powstanie
Na jego czele tyn Hanys stanie

Wierzymy wierzymy! W Hanysa moc
Jadymy jadymy! Z nami pódź
Wierzymy wierzymy! W Hanysa moc
Jadymy jadymy! Wstaje Ślonsk

Roześlesz wici przed świtem
Niech jadą we cztery strony
Bądź gotów nim wstanie słońce
Z ryngrafem bogarodzicy

Lot mioł dwanoście jak uciyk rodzicom
Nikt go niy szukoł no bo i po co
W szynku tłumaczoł coby powstali
I coroz wiyncyj Jego suchali
Zebroł ich tuzin i gonioł po Śląsku
Wszyskim tumaczoł co Śląsk co Polska
Poszoł na hołda z nim luda chmara
Mioł ino żymła i jedna ćwiara
Wierzyć niy trzeba ale tak było
Cztyry tysiące się nadupcyło
Potym zaś inne cuda wyczynioł
Jabcoka w syfonie przemienioł w wino
Po Rawie chodzioł galot niy zmoczoł
Roz go jedyn karlus zoboczył
Jak puszczo pierda a tyn się zmiynio
W chuj wiy co ale to nie mo znaczynio

Wielki duch wytężać słuch
Zorze zorze to on boże
W pokłon głowy prawda żywa
Widmo duch mara prawdziwa

Pachołki Warszawy dostali zadanie
udupić Hanysa nim Ślonsk powstanie
Wydoł go Ziga co pioł z nim wczesnij
Podstympym najebanego we śnie
Wrazioł go w auto na przednie siedzynie
Odpoloł silnik i doł doniysienie
Pały pytają – zabrać kerego?
Tego! i Ziga charknoł na niego
Na izba go wziyli na placu Jana
Wyboczoł oprawcom oporu nie stawioł
Rano przed sądem go postawiyli
Gorolski syndzia skozoł po chwili
Trzy lata w pierdlu przepadek malucha
Hanys do nieba dźwig rynce i suchoł
Od razu zamknyli bo kaucji nie wpłacioł
Tam przecwelyli i cało moc stracioł