Umiyrŏ ta gŏdka, abo niy?

Marcin Musiał zrychtowoł tref – Kiedy umrze ślonsko godka? Odpowiadają emocje. I fest nachytoł w kōmyntŏrzach po wydarzyniu.

Nazdali mu za to, za co mu sie noleżało:
– za swoja katastrofalno, szpotlawo gŏdka, kero niy nadŏwała sie do kludzyniŏ trefu i narobiyła ôstudy cołkimu projektowi;
– za ôbiecowanie debaty – dostalimy przeca wieczōr z twōrczościōm ôd roztomajtych autorōw i aktywistōw;
– za polsko gŏdka, do kerej – jak do gŏdki dowajōm sie Ślōnzŏki – prawie na takim trefie niy ma placu;
– za miano ôd trefu – mało wiela ino bez te miano dołbych sie ś nim pokōj.

Przezywali na niego tyż za gupoty, bez przikłŏd za to, co impreza była partyjnŏ. Tego prawie niy bōło tak znać (a dŏwōm na to fest pozōr, ôsobliwie po trefach, na kerych rŏd pokŏzywoł sie z agitacyjōm Marek Plura).

Chyba mało fto chcioł zmiarkować, co Musiał poradziōł rozkulać blank srogie wydarzynie: pokŏzane w mediach, z ciekawymi ôsobami na binie i cołkōm mockōm nŏrodu. Za to, i za polityczno inicjatywa, trza go pochwŏlić.

Dociepna swoje trzi-po-trzi – niy ô formie, ino ô meritum. Usyszołech ôd Musiała, co ślōnskŏ gŏdka to je takŏ ekstra mŏwa, mŏwa ôd serca, ôd kerej aże lepij sie robi w duszy. Kerŏ ôdmykŏ spōmniynia i w kerej ani słōwko „pierōnie” niy mŏ sorōńskigo klangu, ino je choby zawołanie ôd coacha. Bezma skuli tego je choby szac i werci sie jōm retować.

Niy idzie tymu przichwolić! Nasza gŏdka to je nojsōmprzōd nōrmalne nŏrzyńdzie do kōmunikacyji. Uniwersalne, abo mało wiela uniwersalne, co prawie terŏzki piere sie tam, kaj go niy bōło: do durku, massmediōw, ryklamy, nauki, literatury, itp. A nŏjważniejsze: je miyndzy ludziami na beztydziyń, a niy ino na jaki fajer.

Hermetyczny plac do ślōnskij gŏdki – „mŏwy ôd serca”, to je gynau tyn fal, kej gŏdka sie zawiyrŏ, swijŏ, traci. Prawie wtynczŏs napoczynŏ robić za postwernakularnŏ (jak żech dobrze spokopiōł te słowo), richtich mŏ trzi sztwierci do śmierci.

Trza sie starać ô ta frechowno, wrazidlato gŏdka, kero prōbuje pochytać cołki świat i kero funguje, durś je żywo, mŏ swojich naturalnych używŏczy. Niy ô ta, co je ino spōmniyniym (ciepłym, miyłym, cniwym, ale ino spōmniyniym) ô umartych światach, czasach a ludziach.

Trzista lŏt

21 kwiytnia bōłech zaś na wydziale, piyrszy rŏz ôd naprŏwdy dŏwna. Katowickŏ, UŚ-owŏ polōnistyka, ôtwarte syminarium ô małych gŏdkach, tref z profesōrym Tomaszym Wicherkiewiczym. Tref z tych, co sōm choby poznŏwczŏ bōmba: zbulił mi pŏra mitōw i zwykōw, kerymi myślołech ô gŏdce (ślōnskij gŏdce, inkszych gŏdkach, samyj gŏdce). I doł mi trocha fajnego sztofu do beraniŏ.

Bez przikłŏd takie cosik: Wiela lŏt trza, coby przifasować gŏdka do nowego ôbtoczyniŏ? Jak wtynczŏs, kej jaki norōd przekludzo sie na nowŏ ziymia i chybiŏ mu gŏdki, coby do porzōndku ta ziymia pochytać.

Trzista lŏt.

A nojciekawsze, co z tym ôswojaniym ziymi gŏdkōm skuplowany je zwiōnzek ludzi z tym ôbtoczyniym. Je to plac „ôd nich”, abo ino taki, kaj ôni sōm? Sōm tam „u sia”? Majōm go w zocy, starajōm sie ô niego? Gospodarzōm abo ino używajōm? Wiela – ekologicznie, ale wierza i kulturowo – popśniōm, a wiela bydōm robić, coby go poprŏwiać. Kej dadzōm sie do budowaniŏ tego placu, a ustanōm spōminać i re-kreować stary świat.

Zarŏz żech sie wyforsztelowoł rōman sci-fi z nowōm planetōm i ludziami, kerzi niy majōm na nia gŏdki. Ksiōnżka ô rychtowaniu tej gŏdki i ô tym, wiela sie potraci, co sie pōmiyni, a co pokoże za blank nowe, podwiela te ludzie zacznōm na nij być „z tukej”.

Zarŏz żech sie tyż ôśmioł, bo zaszczyrkoł mi ślōnski kōntekst. Trza trzista lŏt, coby ôswojić jako ziymia w gŏdce i we ludzkich gŏwach? No to jeszcze dwiesta i Polŏki zacznōm sie ô tyn Ślōnzek starać do porzōndku, pra? Do strzimaniŏ…

Zapisz

Zapisz

Dyngowŏ fana

We grudniu byłech z mojōm Lucyjkōm (kerej je piynć) na sztrajku. Myślołech, co niy była tymu rada. Za dużo larma, za srogo tulma – ino sie wylynkała. Dzisiŏ sie ale pokŏzało, co spamiyntała z tego cosik fajnego.

Fana, takŏ do małych dziołszek. Nojpiykniyjszŏ na świecie. Dyngowŏ.

Sōm niy wia, skuli czego bydzie wiyncyj szpasu: Jak sie mie spytŏ, co to je za fana, a jŏ byda jij to musioł wytuplikować. Abo jak bydzie miała przikŏzane naszkryflać jakŏ fana w przedszkolu i ôbiere sie prawie ta. Bo wiycie, posłali my jōm do takigo przedszkola, co je kludzōm klŏsztorne panny…

Zapisz

Zapisz

Zapisz

„Polskie” powiarki: Jaga

Widziołżeś Jagi?

Momynt! Cosik mi sam niy sztimuje…

Jaga-borŏczka siedzi we polskim piekle?! Ta diŏblica pansłowiańskŏ? Po jakimu, za kara? Możnŏ niy ma piekła słowiańskigŏ i musieli jōm zawrzić do jakigo państwowygo; pokulali kŏblami i – pech – wykulali hereszt ôd Boruty-Polŏka? Abo piekła majōm śniōm szychty: sto lŏt u Polŏkōw, sto u Czechōw, sto u Serbōw, dwiesta u Rusōw (bo to je srogszŏ nacyjŏ)…?

Przekłŏdalimy we fyrmie taki francuski szpil do dziecek – „Baba Jaga” – i pamiyntōm tyn problym, ôd kogo ta heksa tak po prŏwdzie je. We ôrginale stoło, co to je ruskŏ bŏjka, czymu my niy chcieli przichwŏlić. Na ôstatku pōmiynilimy to – zdo mi sie – na „słowiańskŏ”, coby to niy żgało Polŏkōw.

Tela Jaga. Ale kogo jeszcze polskie diŏbły u sia trzimały? Przeca tam zawarty bōł nasz Pierōn! Ôn tyż mioł robić za Polŏka? Pierōnie, dobrze że im tyn gizd citnoł!

Bagiński poszeł na mitologiczne chaby, coby zrychtować te… polskie powiarki. Werciło sie – „Jaga” to je sōm szpas!

Na sztrajku

1.
Cera na barana. Fana do rynki. Jezech fertich. Niy stoja jeszcze ani minuty, kej słysza:
– Przepraszam pana, a ta flaga to czego? – starszy chop sie mie pyto. I zdo sie – naprowdy niy wiy.
– Górnego Śląska – ôdpowiadōm po polsku, tak mie udziwiōł.
Zarŏzki tyż słysza gŏdać dwie baby kōnsek dalij:
– Wejrzij sie, nasza flaga tyż ftoś prziniōs.
Ône żōłto-modro fana znały, ale sie jij sam niy spodziywały.

(A trza pedzieć, że pŏra ich szło narachować – krōm polskich, pôru ojropskich i jednyj dyngowyj)

2.
Na binie larmo. Chop, co kŏże sie śmioć z regiyrōnku i ludzie, co udowajōm, że sie śmiejōm. Chop, co chwoli piyrwyjszy porzōndek, „bo za nŏs to bōło nōrmalnie”. Durś stojymy – niy ma co być wymyślaty, kej sie rozchodzi ô ważnŏ sprawa.
Niyskorzij do gŏdaniŏ dŏwŏ sie ale kobiyta. I zaczynŏ przezywać z takōm niynawiściōm, że niy umia tego strzimać. Pytōm sie mojij dziołszki
– Idymy?
– Idymy! – cołkŏ wylynkanŏ.
Możno rozchodzi sie dymōnstrantōm ô co inkszego, ale niynawiściōm pultajōm blank choby te regiyrōnkowe. Bierymy sie fōrt. To niy ma plac do nos.

3.
– Polska, Polska, Polska, Polska. Polska! Polska!
Na binie ftoś cosik pado pō naszymu – bo bezma Katowice, Ślōnsk (i Zagłębie). Tak trzi słōwka, coby bōła ślōnskŏ launa.
Żŏdyn niy pomyśloł, coby przidać na wykŏz z postulatami pōnkt ze ślōnskōm myńszościōm abo rygiōnalnōm gŏdkōm. Sōm my – Ślōnzŏki – dupowate, że szkoda gŏdać. Tōż nawet jak cosik z tego rōmplowaniŏ bydzie, niy spodziywej sie niczego lepszego do nos.
Idymy stamstōnd, to niy ma plac do nos.

4.
Niy śmiysz stŏwać na glajzach. Ale jak stōniesz, przodkiym ku spodkowi, wejrzij sie na prawŏ strōna. Wele tyjatru je cima. Moc norodu, larmo, breweryjŏ z fanami. Światła ino trocha – nojwiyncyj dŏwŏ blyndkowy, bioły srōmbek ôd Mikołoja, nôbkoło kerego stojōm te wszyskie ludzie. A podziwej sie na drugŏ strōna: na sztandy w rōwnych rajach, radosne, żōłte światło. Słōmiannŏ betlyjka, jŏdło, pamiōntki, gyszynki. Fol ludzi – szpacyrujōm, dziwajōm sie tam a sam, kupujōm. Szyrzka – meter? A na ôbydwōch strōnach dwa inksze światy.

Stare werbōngi ôd terŏźnych fyrmōw

Blank przipadkowe cajtōngi przeglōndane skuli projektu: Schlesische Sonntagspost, nr 32/1941 i Berliner Illustrirte Zeitung, nr 28/1939. Wejrzołech na jedyn werbōng – ciups! Coca Cola. To mi stykło. Smolić projekt, lecymy po strōnach za inkszymi werbōngami!

Jako jeszcze fyrma (takŏ, co jōm dzisiŏ znōmy) idzie znojś na tych brōnŏtnych (toć!) szkartkach? Podziwejcie sie: werbōng kejś (75 lŏt do zadku), werbōng dzisiŏ.

coke bayer droetker osram

Szturmowiec Imperium

To już dzisio!
Społech tela, co nic. Wstołech dugo przed rozwidniŏkiym. Poleciołech trocha polŏtać, coby jakoś zabić tyn czas. Fliger sztartowoł ô jednyj, cug przijeżdżoł na lotnisko wele jedynostyj, taksa na banhof miała u mie być ćwierć na jedynostŏ. Rajzefiber taki, że niy idzie strzimać. Wszysko naszykowane? Ja! Niczego niy brakuje? Toć! Papiōry, tasza… No dyć! Wszysko mōm. Terŏzki ino doczkać!

***

Jezech sam! Je nŏs sam moc! Pōmału puszczajōm nŏs rajn, tajlujōm na myńsze skupiny. Już widza niykerych łazić w kostiōmach. Zarŏzki byda kōnskiym tego wszyskigo. Moje nŏjsrogsze marzynie, tela lŏt nadzieje – już za mōmynt. Chyba żech je w niebie!

***

Jezu! Idzie do nŏs chop z wykŏzym. Jezu! Jezech dran! Jezu!

– Jason Hood? Wyście sōm Jason Hood?
– Ja, to je jŏ. Moga pokŏzać papiōry…
– Niy trza, panie Hood. Panie Hood, wasza rola.
– Ja, miołech robić za szturmowca.
– Widzicie, panie Hood, je taki jedyn problym. Wasz plac – my go musieli dać kōmu inkszymu. I niy ma go. Niy gorszcie sie, ale brakło do wŏs roboty.
– Ale jŏ…
– Niy starejcie sie, piniōndze za rajza dostaniecie nazŏd. Pōdźcie zy mnōm do biōra, tam wszysko załatwiymy.
– Ale…
– Jŏ wiym, jŏ wiym. Pōdźcie zy mnōm.

faktopedia_01