Jednorożec pō naszymu

Na przileżytość barbōrki robiōłech za gościa w katowickij szkole pijarskij, kiero prawie miała swōj dzień śląski. Poôsprawiołech dzieckōm ô naszyj gŏdce: co, skōnd i po jakimu. Zrobiōłech kōnkurs na poznŏwanie, co to za tekst, i czytołech im kōnski ôd Marka Szołtyska (Tuwim), Grzegorza Kulika (Czerwōnŏ Kapucka, Godniŏ pieśń), Zbigniewa Kadłubka (Wanielijŏ wedle św Marka) i swoje.

1. Te dziecka blank niy znajōm ślōnskij gŏdki. Żŏdne niy poradziyło gŏdać, żŏdne niy prziznało sie, co znŏ chociŏż ze słuchaniŏ.

2. Te bajtle majōm szpas przi gŏdce, sōm jij ciekawe, je to do nich jako atrakcyjŏ. Ku tymu niy erbły jeszcze tak stereotypōw: gŏdka niy była do nich ani jakoś fest pośmiywnŏ, ani sorōńskŏ. Była ino… cudzŏ.

3. I pieruchy zy mnōm wygrały! Poradziyły prasnōńć takimi pytaniami, żech ani niy wiedzioł, co ôdpedzieć.

– Proszę pana, a jak jest po śląsku jednorożec?
– Proszę pana, a jak jest po śląsku tchórzofretka?
– Proszę pana, a jak jest po śląsku lama?

Jako to bydzie pō naszymu ‚jednorożec’?

Reklamy

Już rŏz tak było!

Zazwōniōł dōmofōn.
– Dzień dobry, nazywam się Szymczyk. – Fto to je? Przi sobocie, to chyba kociŏ wiara. Ale niy… – Chciałem spytać, czy w tym bloku, w tej klatce… Czy wie pan o tym, że żyją tu jacyś obcokrajowcy?

Niy gŏdołech ś nim. Ale, wierza, jak za tela połazi, to znŏjdzie takich, kierzi mu pedzōm. Jak niy u nŏs w siyni, to kaj indzij.

Ô co sie rozchodzi? Niy wia. Mŏżno to psinco, możno to nic.

Alech sie wylynkoł.

Bo trefiyło sie to w kraju, w kierym już ôbwiyszajōm ôbrŏzy, w kierym bez żŏdnyj sztrofy idzie hajlować, przezywać na Żydōw a ciapatych. W kierym we wercie nojwiyncyj je nacyjŏ, w kierym Polska do Polŏkōw i w kierym jak ci sie nie podoba, to wypierdalaj. W kierym za brōnŏtnych robiōm zielōni, a regiyrōnkowi do regiyrowaniŏ niy ma potrzebne prawo, bo przeca mŏ prawie. W kierym…

Hej, pōmału, sztop! Naczytołżeś sie ksiōnżek, naôglōndoł filmōw, nasłuchoł ôsprŏwek. Mōmy 2017, a niy 1932.

No ja, prŏwda. Tela co niy umia inacyj. Bo kajś we gowie durś ftosik mi gŏdŏ:
– Już rŏz tak było!

Trzi prawidła postowaniŏ

Pokŏzoł mi sie niydowno tweet ôd Erica Langa, autora szumnych graczek, a ku tymu naprŏwdy fajnego chopa. Pisoł ô wystŏwianiu postōw w social mediach. Niy wia – te prawidła sōm ôd niego, abo ino pocis je dalij. Zowizo dŏwōm je tukej, coby mi sie niy straciyły:

Jak co puszczŏsz, dej pozōr, czy aby:
1. Je to prŏwda
2. Je to przidajne
3. Je to miyłe

1. „Zdŏ mi sie, co to je prŏwda” – to je za mało. Trza badnōńć za tym, czy aby niy cygania.
Pōmŏgŏ na fake newsy, darymne hype’y, a i ciynżyj ukrziwdzić drugich, jak sie niy cygani.

2. Egal: do wiedzy abo do szpasu; fto sie pytoł, abo sōm chca dać ô czym znać.
Pōmŏgŏ na informacyjne brzinkanie i na fandzolynie.

3. Trefiōłech to u Amerykōnōw: ône to majōm we wercie. Z tego, że ludzie sōm do sia galantne, plōngnie sie lepsze społeczyństwo i lepsze życie. U nŏs porzōnd je tak, co jak fto je miyły, to na zicher leje sie żurym, robi do inkszych abo za gupielŏka, abo za kabŏciŏrza; lepij, bezpiecznij być za wigyjca abo sorōnia, a nojlepij trzimać sie „wyłōnczōnyj”, słowiańskij gymby, co padŏ wszyskim naôbkoło – „dej mi pokōj!”.
Pōmŏgŏ na krziwda, dŏwŏ lepsze życie miyndzy ludziami.

Truizmy? Możno ja. Ale 1 – prawe, 2 – przidajne i 3 – miyłe. Tōż rŏd sie je zapisuja.

Strefa gŏdki – projekt wystawy

Dzisio prziszoł tyn dziyń, w kierym na oschl pokozuje sie post napisany blank po polsku. Bulōm sie fōndamynty świata…

A rozchodzi sie ô to, co prawie żech przegroł kōnkurs na najciekawszą akcję  artystyczną „Do sztuki, gotowi, start!” w katowickim BWA. Sztartłech tam z projektym, kiery tykoł sie naszyj gŏdki i wierza szło by z tego zrobić co we wercie. Tōż wciepuja go sam – u mie na kōmpie na zicher żŏdyn go niy ôbŏczy. Jakby prawie, zŏcny czytŏczu, to wiysz… oschlblog afa gmail.com i jadymy z tym koksym!

Strefa godki

Projekt wystawy
Autor: Rafał Szyma

Oto wszechświat po śląsku.

Media. Prasa. Reklama. Sztuka użytkowa. Tekst. Obraz. Dźwięk. Film. Komunikaty. Rozmowy. Po śląsku.

Nieistniejąca poza ścianami ekspozycji, monojęzyczna przestrzeń, ze śląskim jako monojęzykiem.

Zamysł akcji

Projekt Strefa godki jest eksperymentem mającym na celu zbadanie możliwości komunikacyjnych mowy śląskiej, jej kulturowej i społecznej nośności.

Zamysłem akcji jest zasymulować przestrzeń z językiem śląskim jako dominującym, organizującym świat, media, komunikację.

Ślōnsko godka nie ma aspiracji totalnych – jej naturalnym środowiskiem jest i była koegzystencja z wielkimi, dominującymi językami państwowymi: polskim, czeskim, niegdyś niemieckim. Tym bardziej interesująco jawi się projekt stworzenia przestrzeni, w której mowa śląska zostanie przestawiona w roli takiegoż dominującego, występującego bez towarzystwa innych języka.

Jeśli to poprzez język postrzegamy, opisujemy i tworzymy świat, projekt Strefa godki pozwoli na stworzenie świata alternatywnego, zasymulowanie rzeczywistości ograniczonej ścianami przestrzeni wystawy.

Dodatkowym aspektem akcji jest element emancypujący i poniekąd nobilitujący mowę śląską i jej użytkowników.

Ekspozycja

Strefę godki będą tworzyć następujące realizacje:

Czytaj dalej „Strefa gŏdki – projekt wystawy”

Po jakimu stoja z tōm lampkōm?

To je ale wic! Chodza brōnić polskich sōndōw, tych samych, kiere podle ajchnionej polskij racji stanu, naskwol dymokratycznym mustrōm, zakŏzowały fungować „mojimu” Stowarzyszyniu Ôsōb Narodowości Ślōnskij.

Co jo tam robia? Przeca prawie wtynczŏs nojwiyncyj czuja, żech niy ma Polŏk, jak do kupy z Polŏkami stoja i suchōm cliwych śpiywek z Piwnice pod baranami abo hymnu, kiery ofyn mi padŏ, że je ô inkszych ludziach a ô cudzyj historyji.

Wierza ale, co tam, wele gerychtu, je plac dō mie: Ślōnzŏka-polskigo ôbywatela. Bez przikłŏd skuli pamiyńci ô tych starych Polskach i ô tym, co ône pochały. Sōm my przi Polsce i ino wtynczŏs pudzie to strzimać, jak bydzie ś nij dymokratyczne państwo prawa. Ino wtynczŏs moga być za swobodnego ôbywatela, bez bōniŏ, gańby i kryciŏ sie z tym, fto żech je.

Ida, bo to niy ma ino jejich sprawa. Mie tyż to tykŏ.

Niy ma to darymny futer, płōny tyjater – te pŏlynie lampek i kolybanie fanami? Toć! Ale co inkszego mōm zrobić, kiej czuja, że niy śmia niy robić blank nic?!

Umiyrŏ ta gŏdka, abo niy?

Marcin Musiał zrychtowoł tref – Kiedy umrze ślonsko godka? Odpowiadają emocje. I fest nachytoł w kōmyntŏrzach po wydarzyniu.

Nazdali mu za to, za co mu sie noleżało:
– za swoja katastrofalno, szpotlawo gŏdka, kero niy nadŏwała sie do kludzyniŏ trefu i narobiyła ôstudy cołkimu projektowi;
– za ôbiecowanie debaty – dostalimy przeca wieczōr z twōrczościōm ôd roztomajtych autorōw i aktywistōw;
– za polsko gŏdka, do kerej – jak do gŏdki dowajōm sie Ślōnzŏki – prawie na takim trefie niy ma placu;
– za miano ôd trefu – mało wiela ino bez te miano dołbych sie ś nim pokōj.

Przezywali na niego tyż za gupoty, bez przikłŏd za to, co impreza była partyjnŏ. Tego prawie niy bōło tak znać (a dŏwōm na to fest pozōr, ôsobliwie po trefach, na kerych rŏd pokŏzywoł sie z agitacyjōm Marek Plura).

Chyba mało fto chcioł zmiarkować, co Musiał poradziōł rozkulać blank srogie wydarzynie: pokŏzane w mediach, z ciekawymi ôsobami na binie i cołkōm mockōm nŏrodu. Za to, i za polityczno inicjatywa, trza go pochwŏlić.

Dociepna swoje trzi-po-trzi – niy ô formie, ino ô meritum. Usyszołech ôd Musiała, co ślōnskŏ gŏdka to je takŏ ekstra mŏwa, mŏwa ôd serca, ôd kerej aże lepij sie robi w duszy. Kerŏ ôdmykŏ spōmniynia i w kerej ani słōwko „pierōnie” niy mŏ sorōńskigo klangu, ino je choby zawołanie ôd coacha. Bezma skuli tego je choby szac i werci sie jōm retować.

Niy idzie tymu przichwolić! Nasza gŏdka to je nojsōmprzōd nōrmalne nŏrzyńdzie do kōmunikacyji. Uniwersalne, abo mało wiela uniwersalne, co prawie terŏzki piere sie tam, kaj go niy bōło: do durku, massmediōw, ryklamy, nauki, literatury, itp. A nŏjważniejsze: je miyndzy ludziami na beztydziyń, a niy ino na jaki fajer.

Hermetyczny plac do ślōnskij gŏdki – „mŏwy ôd serca”, to je gynau tyn fal, kej gŏdka sie zawiyrŏ, swijŏ, traci. Prawie wtynczŏs napoczynŏ robić za postwernakularnŏ (jak żech dobrze spokopiōł te słowo), richtich mŏ trzi sztwierci do śmierci.

Trza sie starać ô ta frechowno, wrazidlato gŏdka, kero prōbuje pochytać cołki świat i kero funguje, durś je żywo, mŏ swojich naturalnych używŏczy. Niy ô ta, co je ino spōmniyniym (ciepłym, miyłym, cniwym, ale ino spōmniyniym) ô umartych światach, czasach a ludziach.

Trzista lŏt

21 kwiytnia bōłech zaś na wydziale, piyrszy rŏz ôd naprŏwdy dŏwna. Katowickŏ, UŚ-owŏ polōnistyka, ôtwarte syminarium ô małych gŏdkach, tref z profesōrym Tomaszym Wicherkiewiczym. Tref z tych, co sōm choby poznŏwczŏ bōmba: zbulił mi pŏra mitōw i zwykōw, kerymi myślołech ô gŏdce (ślōnskij gŏdce, inkszych gŏdkach, samyj gŏdce). I doł mi trocha fajnego sztofu do beraniŏ.

Bez przikłŏd takie cosik: Wiela lŏt trza, coby przifasować gŏdka do nowego ôbtoczyniŏ? Jak wtynczŏs, kej jaki norōd przekludzo sie na nowŏ ziymia i chybiŏ mu gŏdki, coby do porzōndku ta ziymia pochytać.

Trzista lŏt.

A nojciekawsze, co z tym ôswojaniym ziymi gŏdkōm skuplowany je zwiōnzek ludzi z tym ôbtoczyniym. Je to plac „ôd nich”, abo ino taki, kaj ôni sōm? Sōm tam „u sia”? Majōm go w zocy, starajōm sie ô niego? Gospodarzōm abo ino używajōm? Wiela – ekologicznie, ale wierza i kulturowo – popśniōm, a wiela bydōm robić, coby go poprŏwiać. Kej dadzōm sie do budowaniŏ tego placu, a ustanōm spōminać i re-kreować stary świat.

Zarŏz żech sie wyforsztelowoł rōman sci-fi z nowōm planetōm i ludziami, kerzi niy majōm na nia gŏdki. Ksiōnżka ô rychtowaniu tej gŏdki i ô tym, wiela sie potraci, co sie pōmiyni, a co pokoże za blank nowe, podwiela te ludzie zacznōm na nij być „z tukej”.

Zarŏz żech sie tyż ôśmioł, bo zaszczyrkoł mi ślōnski kōntekst. Trza trzista lŏt, coby ôswojić jako ziymia w gŏdce i we ludzkich gŏwach? No to jeszcze dwiesta i Polŏki zacznōm sie ô tyn Ślōnzek starać do porzōndku, pra? Do strzimaniŏ…

Zapisz

Zapisz