Człowiyk. Wojŏk. Ideologijo.

Ôrŏz ôtwiyrŏ sie portal i przeciepuje cie do placu, ô kierym prawie czytŏsz.
– Eee… Babi Jar, 1941? Lepij ôstana w dōma.

Porwali cie. Bohatyr z ksiōnżki, co jōm prawie czytŏsz, przibywŏ ci z retōnkiym.
– Hmm, Waffen SS? Niyrŏd ich widza, ale wierza szafnōm te zadanie.

Miołech niydŏwno taki „szpas” z graczkami, kiere pokŏzywoł mi facebook. Wszysko skuli ksiōnżki „Wojŏki. Potokoły z bojōw, zabijaniŏ i umiyraniŏ”. Dobre, dzisio bez alternatywnyj rzeczywistości: na ôbkłŏdce stoi „Żołnierze. Protokoły walk, zabijania i umierania”, a napisali jōm Sönke Neitzel a Harald Welzer.

Bez drugo wojna alianty mieli szpecjalne lagry do chycōnych wojŏkōw, w kierych nagrowali to, ô czym zajynci miyndzy sobōm gŏdali. Klachy, ôsprŏwki, ôstudy ôd gynerałōw, ôficyrōw abo gymajnōw, z Wahrmachtu, Waffen SS, Kriegsmarine abo Luftwaffe, egal. W kŏżdej chwili ftoś mōg pultnōnć cosik, co bōło we wercie do wywiadu.

Zrychtowali tam tōny protokołōw. Piyńdziesiōnt lŏt niyskorzij te dokumynty przestały być tajne, a zaczły robić za niysamowity sztof do historykōw. Sztof bez filtra lŏt, mitōw, felernyj pamiyńci. Rajza direkt do świata ôd wojŏkōw.

Musza sie chyba zrychtować taki ôbstōny tekst ô tych ksiōnżkach, trefach a filmach, kiere ôtwiyrajōm ôczy, pōmiyniajōm to, co i jak mōmy poukłŏdane w gowie, robiōm za poznŏwcze bōmby. Ta ksiōnżka takŏ je: buli cygaństwa ôd ideologōw, szumne balakwastry a la „Dulce et decorum…”, ôbrŏzki złych Niymcōw abo niywinnego Wehrmachtu. Wōniŏ trocha na Zimbardo, trocha na Remarque’a.

Nadszedł czas, aby skończyć z przecenianiem sfery ideologicznej. Ideologia może wprawdzie dostarczać powodów do wojny, ale nie wyjaśnia, dlaczego żołnierze zabijają albo popełniają zbrodnie wojenne. Zarówno wojna, jak i działania robotników i rzemieślników wojny są banalne, tak jak zawsze banalne są zachowania ludzi (…) w zakładzie pracy, w urzędzie, w szkole lub na uniwersytecie. Niemniej owa banalność zrodziła najbardziej ekstremalną przemoc w dziejach ludzkości.

Pierōńsko dobrŏ ksiōnżka.

Reklamy

„Leanderka”

„Leanderka”, abo mōj ślōnski debiut ksiōnżkowy, je prawie w przedsprzedaży. Fto sie jōm ôbsztaluje do 18.09., tyn niy ino mynij zabuli i dostanie ksiōnżka zarŏz jak bydzie fertich, ale tyż dostanie ôdy mie mały geszynk: tako nalepka :)

„Leanderka” to zbiōr z ôsprŏwkami. Ô niykierych bydziecie cosik wiedzieć, bo myńsze abo wiynksze kōnski pokŏzowołech sam na blogu. Inkszymi żech sie jeszcze nikaj niy asiōł. Jak byście chcieli wejrzeć, ô co lŏtŏ, to sam mŏcie na smak krōtki kōnsek ksiōnżki.

Jezech cołki w zŏcy skuli tego, co te moje ôsprŏwki ôtwiyrajōm blank nowo seria ôd Silesii Progress: seria z modernōm slōnskōm literaturōm. Piyrszŏ – Ślōnskŏ Bibliŏtyka – nazbiyrała bez piyńć (?) lŏt pŏra ksiōnżek naprŏwdy ważnych do naszyj kultury. Drugŏ – Seria z zicherkōm – pokŏzuje popularno, kriminalno literatura pō naszymu i pocisła w świat Kōmisŏrza Hanusika. Terŏzki dokupluje do nich ta trzeciŏ – Ślōnski Druk. Marzi mi sie, coby trocha popochała z tym, jako terŏz funguje pisanie pō naszymu.

Sam je tyż dobry plac, coby podziynkować: Mirkowi Syniawie, mojimu redachtorowi, przi kierym tela żech sie nauczōł ô gŏdce bez pŏra tydni roboty. Krzyśkowi „Prosiakowi” Owedykowi za ôbrŏzek na ôbkłŏdka. Pyjtrowi Długoszowi, kiery uwierzōł we ksiōnżka za tela, coby jōm wydać. A Zbigniewowi Kadłubkowi z Marcinym Melonym, ôd kierych dobre słowo ô ksiōnżce fest jij pōmŏgŏ.

Tōż tak by to wyglōndało:

Tytuł: Leanderka
Podtytuł: 5 ôsprowek po naszymu
Autor: Rafał Szyma
Redakcja: Mirosław Syniawa
Ilustracja na okładce: Krzysztof „Prosiak” Owedyk
Język publikacji: śląski

Seria: Ślōnski druk. Modernŏ literatura pō naszymu.

Patronat: Farbryka Silesia, Chwila z gŏdkōm, Tuudi.net, Reflektor, ArtPapier i Jaskółka Śląska.

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Niy ino żywe umrziki

1.
To bydzie drugi rŏz, jak Silesia Progress wydŏwŏ ksiōnżka blank inkszo, jak żech sie spodziywoł. Piyrszŏ była „Jak Johannes Kepler…” ôd Henryka Wańka – relatywnie lekŏ i szpasownŏ, mało wiela wigyjcowskŏ – na ôpy, jakech jōm mioł w gowie, podwiela żech jij niy poczytoł. Terŏzki zaś „Nunquam otiosus” ôd Mirosława Syniawy. Forsztelowołech sie kriminał i synsacyjo we historycznych szatkach, a dostołech intelektualno rajza po XVII storoczu.

2.

„Większość żyjących dziś ludzi nie ma pojęcia nawet o tym, że mamy wiek siedemnasty i że jesteśmy mieszkańcami Europy, więc nie powinniśmy się dziwić, że tam, gdzie my dopatrujemy się przypadków rzadkich chorób, oni widzą zjawy i potwory”.

Nasze czasy to je szpica moderności, a kejś to ino cimŏk i gupota, pra? Zdŏwŏ sie tak nōm dzisio, zdŏwało we wiykach XX (wyścig ku kosmosowi), XIX (damfowe storocze), XVIII (hyrskie Ôświecynie)… Wierza Syniawie, co tak ô swojich czasach gŏdali i przōdzij. A pamiyntōm tyż wiyrsze humanistōw, co sie asiyli jeszcze piyrwyj, abo tego chopa ôd cwergōw, co czympli na puklach ôlbrzimōm.

3.
To bōł ale miszung, tyn XVII wiyk. Antykowe autorytety, nauczanie ôd Kościoła, moderne eksperymyntatory i wynŏjdlŏrze, wiedza ôd inkszych kultur a mōndrości nŏrodu, ezoteryka, metafizyka, filozofijŏ. Czas, kiej rodziyła sie nauka, a ś niōm i modernŏ Europa. I kaj my to zaszli? Daleko, ale na zicher aże tak, jak nōm sie zdŏwŏ? Gŏdajōm, co mōmy dzisio kryzys uczōności, tōż werci sie spōmnieć, jakie heksy, heretyki, bestyje a cygōny pokŏzujōm sie, kiej dōmy sie drzymnōnć usōndkowi.

4.
Mōm „Nunquam…” w zocy za to, jak foluje tyn „prōzny czas” ślōnskij historyji, kiery żech erbnoł we polskij szkole. Pokŏzuje kōnsek tego, jako to tyn Ślōnsk fungowoł, jak przi Polsce niy bōł, a to skuli tego, co prawie bōł przi Zachodzie i robiōł za prawo tajla tego, co sie wtynczos ważnego do cołkij cywilizacyje dzioło.

5.
Idzie sie to fajnie poczytać? Czytŏcz wczas spokopi, co szpas je kaj indzij, jak mu sie zdŏwało. Niy we gibkij akcyji a byzuchach na cmyntŏrzach, ino w gŏdkach mōndrŏkōw i sznupaniu po bogajstwie epoki. Syniawa wykludziōł mie kajś fōrt daleko, dalij jeszcze jak tego synka, kierymu kŏzoł ciś ze ślōnskigo miasteczka H. aże do Amsterdamu. Trza ale pedzieć – rŏd żech za nim poszoł.

6.
Jakbych dzisio robiōł ôbkłŏdka do tyj ksiōnżki, to dołbych wiyncyj starego tekstu, a mynij umrzika ;)

Scrooge pō naszymu

Grzegorz Kulik przełożōł na nasza gŏdka „A Christmas Carol” (Opowieść wigilijną) ôd Karola Dickensa. Potrzebowołech trocha czasu, ale na ôstatku tekst prziszeł dran.

Bydzie to na tyn czas jedne z nojambitniejszych translatorskich, „gŏdkowych” powziyńć – prozatorskie, tōż ôsobliwie we wercie. Bezto dołbych je do raje wrŏz z przekłŏdami ôd Kadłubka, Syniawy a Szołtyska.

Toć, idzie wajać, iże tam abo sam trefi sie jaki feler, fałeszny klang abo inkszŏ niydoskonałoś. Kulikowŏ „Godniŏ pieśń” dŏwŏ ale niysamowitŏ przijymnoś: przijymnoś byciŏ ze ślōnskim tekstym. Niy ma ôn ô Ślōnsku, niy padŏ ekstra ô naszych sprawach. Niy! Je uniwersalny, a ku tymu nasz, mōj, po blisku. Je choby blyskniyńcie z alternatywnego świata – tego, w kerym to je nōrmalne, co czytōmy pō naszymu, ksiōnżki sōm po ślōnsku, a ôbtoczyniy niy wysztuchuje durś z myślyniŏ gŏdkōm.

Zatōnkołech sie we „Godnij pieśni” i niyrŏd przibyłech nazŏd.

Tekst idzie sie zebrać tukej.

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Canon Poloniae

Niy myślołech, co to przeczytōm. Te tymaty… tak trocha niy dō mie. Ale skuli Henryka Wańka, skuli seryje, a potym tyż, bo to sie dobrze czytŏ, przeczytołech.

To je ksionżka ô PRLu. Ô tyj staryj, siwyj, rzadnyj rzeczywistości, ze fōnsatymi, siwymi, rzadnymi ludziami. Niyrŏd żech je mŏdzie na PRL, niy poradza spokopić tego cołkigo syntymyntu, kery sie durś pokŏzuje we ryklamach, filmach, szpilach, ksiōnżkach i kaj ino. Tyn kōnsek Muzyum Ślōnskigo z ajnclami, blokiym i maluchym – niy umia na niego patrzeć. Jŏ to jeszcze trocha pamiyntōm i szteruje mie te dziadostwo. U Wańka, trza pedzieć, niy ma nostalgije. Znŏjdziecie sam ôbrŏz drugij połowy ôsiymdziesiōntych lŏt – zdŏ mi sie, doś akuratny, a przinojmnij do uwierzyniŏ.


Zafōngowoł sam stary knif z Prostaczkiym abo inkszym cudzym, co przijyżdzŏ, dziwŏ sie, i ze swojigo miarkowaniŏ wykludzŏ jaki ôbrŏz do czytŏczy, dŏwŏ cosik pedzieć autōrowi. Martin, tyn Wańkowy cudzy, to je ale udany. Kaj to stoło, u Dukaja, Glukhovskigo, abo u inkszego fantastycznego pisŏrza? Co tyn istny, kery mŏ skuplować dwa światy (tak coby poradziły sie spokopić abo chociŏż ze sobōm pogŏdać), to musi być basztard, miszung jednego świata z drugim? Klapuje sam tyn Ślōnzŏk – bezma Niymiec, co za bajtla pojechoł do Efu, a terŏzki przijyżdżŏ nazŏd, bo znŏ polskŏ gŏdka i mŏ szwōng do tego kraju. Skuli tego, jaki je, poradzi tyknōnć ta Polska, pokŏzać jōm lepij jak inksze dziynnikŏrze.

Jedne mi sam inŏ zgrzitŏ. To niy ma ksionżka, kero mo przybliżać dziedzictwo kulturowe Śląska, jego bogactwo kulturowe i różnorodność, jako stoi na ôbkłodce. Ôna przibliżŏ dziedzictwo ôd Polski. To je jeji srogi tymat: wiela Polski bōło w PRL, eli bez PRL szło ŏbŏczyć prawŏ Polska, co to ta Polska tak yntlich je. Mōmy sam zdrzadło do Polŏkōw, przidajne ôsobliwie terŏzki, kej skuli dugigo niyzaglōndaniŏ do zdrzadła plōngnōm sie roztomajte zwidy, bŏjki i ańfachowe fandzolynie.

„Obcy w kraju urodzenia” niy przinŏleży do Canon Sileasiae. Jeji plac je we Canon Poloniae. Jakby tak szło sie ciupnōnć: Waniek za Sienkiewicza…

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Ksiōnżka ô ślōnskij gŏdce

1.
„Współczesne teksty śląskie na tle procesów językotwórczych i standaryzacyjnych współczesnej słowiańszczyzny”. To je ale tytuł! Pamiyntōm szpas, jaki żech mioł przi rychtowaniu tytułu do mojij pracy magisterskij. Mioł aże żgać swojōm uczōnościōm, ôsobliwie skuli tego, że wiedziołech już wtynczos, co moja szpotlawŏ kariera uczōnego na nij sie skōńczy. Tōż żech znokwił „Efekt quasi-rzeczywistości światów fantastycznych na przykładzie Innych Pieśni Jacka Dukaja”. Licho to wyglōndŏ wele „Wspōłczesnych tekstōw…”, pra? Znać, iże do Artura Czesaka niy ma to piyrszŏ (ani, mōm nadzieja, ôstatniŏ) przileżytoś do mianŏwaniŏ uczōnego tekstu. Abo to je do niygo blank przeździyrne, abo tyż rŏd przifandzolŏ tytułym z epnym klangiym.

2.
Co je louz z gŏdkōm w cieszyńskij tajli naszego Ślōnska; gŏdajōm i piszōm durś te Cesarŏki, abo dali se pokōj? Je gŏdka ôd Ślōnzŏkōw cudym niy z tyj ziymi a ôsobliwościōm bez żŏdnego precedynsu, abo sōm tyż inksze inksze słowiańskie (a niy ino) gŏdki, w kerych idzie zmiarkować i wedle kerych idzie wytuplikŏwać symetryczne procesy? Idzie pochytać we tryndy te felery, kere porzōnd trefiōm w gŏdce, w necu, abo sōm u sia? Problym za problymym, tajla po tajli: je sam wszysko, co chciołech poczytać ô gŏdce, ale niy wiedziołech, kaj to znojś – coby pociś sam Allenym.

3.
Artur Czesak rŏd mŏ ślōnskŏ gŏdka i niy udŏwŏ, że tak niy ma. Zdŏ sie ale, co trzimie przi tymu uczōny dystans i jednakŏ sōndzi roztōmajte strōny we ôstudzie ô nasza gŏdka. Ofyn padŏ wrŏz ô ajchniyńciach polskigŏ językoznawstwa a ô mitach i bŏjkach ôd kŏzacieli ślōnskij sprawy.

4.
„Współczesne teksty śląskie…” to je ważnŏ ksiōnżka. Dŏwōm jōm do jednej szuflŏdki ze „Śląskiem wymyślonym” ôd Michała Smolorza. Jedna ôdmykŏ ôczy na kulturowy projekt z mianym „Ślōnsk”, drugŏ erkleruje fōngowanie ślōnskij gŏdki. Ôbydwie szukajōm za prŏwdōm w tymatach, w kerych ta prŏwda je skrytŏ za emocyjami, wizyjami a ideologijami. Ôbydwie tyż ôstŏwiajōm czytŏcza kōnsek wiyncyj świadōmygo.

5.
Niy strzimia, jak sie niy poasza. Oschlblog robi we ksiōnżce za przikłŏd ślōnskigo blogowaniŏ. Mōm se to w zocy… i zarŏz żech dostoł szwōngu, coby wiyncyj robić z gŏdkōm.

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Czwŏrty Hanusik

Mŏcie nowego Hanusika? Jak niy mŏcie, to idzie go dostać tukej. Moc byli chwolyni: i cołkŏ seryjŏ i Marcin Melōn, jeji autōr. To jŏ ino dokupluja do tych głosōw: „Hanusika” werci sie poczytać i szlus.

338eec19e0cc573cae25dae70ce81002Policaje prawie znodli starzika, kerego ftoś ôbwiesił w szranku u niego w doma. Do kōmisorza Achima Hanusika to je cosik wiyncyj jak ańfachowo zbrodnia. Bydzie musioł jeszcze roz trefić sie ze swoimi nojgorszymi spōminkami: ô downyj libście i chopie, kery jōm zamordowoł. Eli inkszy gizd, na kerego godajōm „Ryszawy Erwin”, poradzi mu terozki pomōc? W tyn sōm czas w Mikołowie ftoś szczylo do policaja, a cōłko sytuacja cosik Hanusikowi spōmino… Jakby tego było mało, normalne ludzie miyniajōm sie w mordyrzy skuli maszketnego psychoterapeuty. Bydzie sie dzioło.

Oschlblog robi za patrōna do tej ksiōnżki.