Umiyrŏ ta gŏdka, abo niy?

Marcin Musiał zrychtowoł tref – Kiedy umrze ślonsko godka? Odpowiadają emocje. I fest nachytoł w kōmyntŏrzach po wydarzyniu.

Nazdali mu za to, za co mu sie noleżało:
– za swoja katastrofalno, szpotlawo gŏdka, kero niy nadŏwała sie do kludzyniŏ trefu i narobiyła ôstudy cołkimu projektowi;
– za ôbiecowanie debaty – dostalimy przeca wieczōr z twōrczościōm ôd roztomajtych autorōw i aktywistōw;
– za polsko gŏdka, do kerej – jak do gŏdki dowajōm sie Ślōnzŏki – prawie na takim trefie niy ma placu;
– za miano ôd trefu – mało wiela ino bez te miano dołbych sie ś nim pokōj.

Przezywali na niego tyż za gupoty, bez przikłŏd za to, co impreza była partyjnŏ. Tego prawie niy bōło tak znać (a dŏwōm na to fest pozōr, ôsobliwie po trefach, na kerych rŏd pokŏzywoł sie z agitacyjōm Marek Plura).

Chyba mało fto chcioł zmiarkować, co Musiał poradziōł rozkulać blank srogie wydarzynie: pokŏzane w mediach, z ciekawymi ôsobami na binie i cołkōm mockōm nŏrodu. Za to, i za polityczno inicjatywa, trza go pochwŏlić.

Dociepna swoje trzi-po-trzi – niy ô formie, ino ô meritum. Usyszołech ôd Musiała, co ślōnskŏ gŏdka to je takŏ ekstra mŏwa, mŏwa ôd serca, ôd kerej aże lepij sie robi w duszy. Kerŏ ôdmykŏ spōmniynia i w kerej ani słōwko „pierōnie” niy mŏ sorōńskigo klangu, ino je choby zawołanie ôd coacha. Bezma skuli tego je choby szac i werci sie jōm retować.

Niy idzie tymu przichwolić! Nasza gŏdka to je nojsōmprzōd nōrmalne nŏrzyńdzie do kōmunikacyji. Uniwersalne, abo mało wiela uniwersalne, co prawie terŏzki piere sie tam, kaj go niy bōło: do durku, massmediōw, ryklamy, nauki, literatury, itp. A nŏjważniejsze: je miyndzy ludziami na beztydziyń, a niy ino na jaki fajer.

Hermetyczny plac do ślōnskij gŏdki – „mŏwy ôd serca”, to je gynau tyn fal, kej gŏdka sie zawiyrŏ, swijŏ, traci. Prawie wtynczŏs napoczynŏ robić za postwernakularnŏ (jak żech dobrze spokopiōł te słowo), richtich mŏ trzi sztwierci do śmierci.

Trza sie starać ô ta frechowno, wrazidlato gŏdka, kero prōbuje pochytać cołki świat i kero funguje, durś je żywo, mŏ swojich naturalnych używŏczy. Niy ô ta, co je ino spōmniyniym (ciepłym, miyłym, cniwym, ale ino spōmniyniym) ô umartych światach, czasach a ludziach.

Scrooge pō naszymu

Grzegorz Kulik przełożōł na nasza gŏdka „A Christmas Carol” (Opowieść wigilijną) ôd Karola Dickensa. Potrzebowołech trocha czasu, ale na ôstatku tekst prziszeł dran.

Bydzie to na tyn czas jedne z nojambitniejszych translatorskich, „gŏdkowych” powziyńć – prozatorskie, tōż ôsobliwie we wercie. Bezto dołbych je do raje wrŏz z przekłŏdami ôd Kadłubka, Syniawy a Szołtyska.

Toć, idzie wajać, iże tam abo sam trefi sie jaki feler, fałeszny klang abo inkszŏ niydoskonałoś. Kulikowŏ „Godniŏ pieśń” dŏwŏ ale niysamowitŏ przijymnoś: przijymnoś byciŏ ze ślōnskim tekstym. Niy ma ôn ô Ślōnsku, niy padŏ ekstra ô naszych sprawach. Niy! Je uniwersalny, a ku tymu nasz, mōj, po blisku. Je choby blyskniyńcie z alternatywnego świata – tego, w kerym to je nōrmalne, co czytōmy pō naszymu, ksiōnżki sōm po ślōnsku, a ôbtoczyniy niy wysztuchuje durś z myślyniŏ gŏdkōm.

Zatōnkołech sie we „Godnij pieśni” i niyrŏd przibyłech nazŏd.

Tekst idzie sie zebrać tukej.

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Trzista lŏt

21 kwiytnia bōłech zaś na wydziale, piyrszy rŏz ôd naprŏwdy dŏwna. Katowickŏ, UŚ-owŏ polōnistyka, ôtwarte syminarium ô małych gŏdkach, tref z profesōrym Tomaszym Wicherkiewiczym. Tref z tych, co sōm choby poznŏwczŏ bōmba: zbulił mi pŏra mitōw i zwykōw, kerymi myślołech ô gŏdce (ślōnskij gŏdce, inkszych gŏdkach, samyj gŏdce). I doł mi trocha fajnego sztofu do beraniŏ.

Bez przikłŏd takie cosik: Wiela lŏt trza, coby przifasować gŏdka do nowego ôbtoczyniŏ? Jak wtynczŏs, kej jaki norōd przekludzo sie na nowŏ ziymia i chybiŏ mu gŏdki, coby do porzōndku ta ziymia pochytać.

Trzista lŏt.

A nojciekawsze, co z tym ôswojaniym ziymi gŏdkōm skuplowany je zwiōnzek ludzi z tym ôbtoczyniym. Je to plac „ôd nich”, abo ino taki, kaj ôni sōm? Sōm tam „u sia”? Majōm go w zocy, starajōm sie ô niego? Gospodarzōm abo ino używajōm? Wiela – ekologicznie, ale wierza i kulturowo – popśniōm, a wiela bydōm robić, coby go poprŏwiać. Kej dadzōm sie do budowaniŏ tego placu, a ustanōm spōminać i re-kreować stary świat.

Zarŏz żech sie wyforsztelowoł rōman sci-fi z nowōm planetōm i ludziami, kerzi niy majōm na nia gŏdki. Ksiōnżka ô rychtowaniu tej gŏdki i ô tym, wiela sie potraci, co sie pōmiyni, a co pokoże za blank nowe, podwiela te ludzie zacznōm na nij być „z tukej”.

Zarŏz żech sie tyż ôśmioł, bo zaszczyrkoł mi ślōnski kōntekst. Trza trzista lŏt, coby ôswojić jako ziymia w gŏdce i we ludzkich gŏwach? No to jeszcze dwiesta i Polŏki zacznōm sie ô tyn Ślōnzek starać do porzōndku, pra? Do strzimaniŏ…

Zapisz

Zapisz

Canon Poloniae

Niy myślołech, co to przeczytōm. Te tymaty… tak trocha niy dō mie. Ale skuli Henryka Wańka, skuli seryje, a potym tyż, bo to sie dobrze czytŏ, przeczytołech.

To je ksionżka ô PRLu. Ô tyj staryj, siwyj, rzadnyj rzeczywistości, ze fōnsatymi, siwymi, rzadnymi ludziami. Niyrŏd żech je mŏdzie na PRL, niy poradza spokopić tego cołkigo syntymyntu, kery sie durś pokŏzuje we ryklamach, filmach, szpilach, ksiōnżkach i kaj ino. Tyn kōnsek Muzyum Ślōnskigo z ajnclami, blokiym i maluchym – niy umia na niego patrzeć. Jŏ to jeszcze trocha pamiyntōm i szteruje mie te dziadostwo. U Wańka, trza pedzieć, niy ma nostalgije. Znŏjdziecie sam ôbrŏz drugij połowy ôsiymdziesiōntych lŏt – zdŏ mi sie, doś akuratny, a przinojmnij do uwierzyniŏ.


Zafōngowoł sam stary knif z Prostaczkiym abo inkszym cudzym, co przijyżdzŏ, dziwŏ sie, i ze swojigo miarkowaniŏ wykludzŏ jaki ôbrŏz do czytŏczy, dŏwŏ cosik pedzieć autōrowi. Martin, tyn Wańkowy cudzy, to je ale udany. Kaj to stoło, u Dukaja, Glukhovskigo, abo u inkszego fantastycznego pisŏrza? Co tyn istny, kery mŏ skuplować dwa światy (tak coby poradziły sie spokopić abo chociŏż ze sobōm pogŏdać), to musi być basztard, miszung jednego świata z drugim? Klapuje sam tyn Ślōnzŏk – bezma Niymiec, co za bajtla pojechoł do Efu, a terŏzki przijyżdżŏ nazŏd, bo znŏ polskŏ gŏdka i mŏ szwōng do tego kraju. Skuli tego, jaki je, poradzi tyknōnć ta Polska, pokŏzać jōm lepij jak inksze dziynnikŏrze.

Jedne mi sam inŏ zgrzitŏ. To niy ma ksionżka, kero mo przybliżać dziedzictwo kulturowe Śląska, jego bogactwo kulturowe i różnorodność, jako stoi na ôbkłodce. Ôna przibliżŏ dziedzictwo ôd Polski. To je jeji srogi tymat: wiela Polski bōło w PRL, eli bez PRL szło ŏbŏczyć prawŏ Polska, co to ta Polska tak yntlich je. Mōmy sam zdrzadło do Polŏkōw, przidajne ôsobliwie terŏzki, kej skuli dugigo niyzaglōndaniŏ do zdrzadła plōngnōm sie roztomajte zwidy, bŏjki i ańfachowe fandzolynie.

„Obcy w kraju urodzenia” niy przinŏleży do Canon Sileasiae. Jeji plac je we Canon Poloniae. Jakby tak szło sie ciupnōnć: Waniek za Sienkiewicza…

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Dyngowŏ fana

We grudniu byłech z mojōm Lucyjkōm (kerej je piynć) na sztrajku. Myślołech, co niy była tymu rada. Za dużo larma, za srogo tulma – ino sie wylynkała. Dzisiŏ sie ale pokŏzało, co spamiyntała z tego cosik fajnego.

Fana, takŏ do małych dziołszek. Nojpiykniyjszŏ na świecie. Dyngowŏ.

Sōm niy wia, skuli czego bydzie wiyncyj szpasu: Jak sie mie spytŏ, co to je za fana, a jŏ byda jij to musioł wytuplikować. Abo jak bydzie miała przikŏzane naszkryflać jakŏ fana w przedszkolu i ôbiere sie prawie ta. Bo wiycie, posłali my jōm do takigo przedszkola, co je kludzōm klŏsztorne panny…

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Poprŏwia Wōm „Passengers”

Pozōr – spoilery!

Nŏstympny film, w kerym Hollywood zmaściyło kōńcōwka. Gynau choby przi “Grawitacyji” abo “Interstellar”: cołko fabuła cylowała w to, coby bohater umrził – i bezto uretowoł inkszych – a ôn niy umiyrŏ skuli idiotycznyj interwencyji scynarzystōw. Bo katać tam we amerykōńskim filmie miołby umrzić wielgi bohatyr?!

Jŏ wia, co już żech kejsik ô tym pisoł. Ale durś mie to szteruje. I zajś musza Wōm poprawić filmowy ôstatek:

Jim Prestōn włazi do ruły. Niy idzie zawrzić dźwiyrzy. Żegnŏ sie z kobiytōm, rychtuje sie na śmierć. Pozōr – terŏz bierymy sie za ta fabuła. Piere ôgiyń i robi to, co mioł zrobić: poli chopa. Przeca mało wiela niy zgorała ôd niygo ôbstōnŏ ôsłōna, bez kerŏ piyrwyj filowali na reachtōr. Dziołszka zawiyrŏ zawōr i fertich. Je uretowanŏ wrŏz z cołkim kosmoszifym. Ônego już niy ma.

Aurora ôstŏwŏ blank sama. Deszperacyjŏ i lankor. Ale pŏra dni niyskorzij rzigo w haźlu. Medskaner dŏwŏ diagnoza – ciōnża.

I terŏzki knif z ôrginału: dziołcha yntlich zwiaduje sie, co medycznŏ kapsuła może robić za hibenatōr. Tōż decyduje sie urodzić bajtla. Flyjguje go bez piyrszy rok abo wiela, nagrywŏ do niego wzruszajōnce monologi, na ôstatku dŏwŏ go do kōmory. Bajtlel idzie nynać na dziewiyndziesiōnt lŏt.

W epilogu załoga sie ôcucŏ. Niy ma szumnyj zegrody, ino w ambulatorium spi bajtelek, a na dyskach czekŏ ksiōnżka ôd kobiyty.

The end.

Ksiōnżka ô ślōnskij gŏdce

1.
„Współczesne teksty śląskie na tle procesów językotwórczych i standaryzacyjnych współczesnej słowiańszczyzny”. To je ale tytuł! Pamiyntōm szpas, jaki żech mioł przi rychtowaniu tytułu do mojij pracy magisterskij. Mioł aże żgać swojōm uczōnościōm, ôsobliwie skuli tego, że wiedziołech już wtynczos, co moja szpotlawŏ kariera uczōnego na nij sie skōńczy. Tōż żech znokwił „Efekt quasi-rzeczywistości światów fantastycznych na przykładzie Innych Pieśni Jacka Dukaja”. Licho to wyglōndŏ wele „Wspōłczesnych tekstōw…”, pra? Znać, iże do Artura Czesaka niy ma to piyrszŏ (ani, mōm nadzieja, ôstatniŏ) przileżytoś do mianŏwaniŏ uczōnego tekstu. Abo to je do niygo blank przeździyrne, abo tyż rŏd przifandzolŏ tytułym z epnym klangiym.

2.
Co je louz z gŏdkōm w cieszyńskij tajli naszego Ślōnska; gŏdajōm i piszōm durś te Cesarŏki, abo dali se pokōj? Je gŏdka ôd Ślōnzŏkōw cudym niy z tyj ziymi a ôsobliwościōm bez żŏdnego precedynsu, abo sōm tyż inksze inksze słowiańskie (a niy ino) gŏdki, w kerych idzie zmiarkować i wedle kerych idzie wytuplikŏwać symetryczne procesy? Idzie pochytać we tryndy te felery, kere porzōnd trefiōm w gŏdce, w necu, abo sōm u sia? Problym za problymym, tajla po tajli: je sam wszysko, co chciołech poczytać ô gŏdce, ale niy wiedziołech, kaj to znojś – coby pociś sam Allenym.

3.
Artur Czesak rŏd mŏ ślōnskŏ gŏdka i niy udŏwŏ, że tak niy ma. Zdŏ sie ale, co trzimie przi tymu uczōny dystans i jednakŏ sōndzi roztōmajte strōny we ôstudzie ô nasza gŏdka. Ofyn padŏ wrŏz ô ajchniyńciach polskigŏ językoznawstwa a ô mitach i bŏjkach ôd kŏzacieli ślōnskij sprawy.

4.
„Współczesne teksty śląskie…” to je ważnŏ ksiōnżka. Dŏwōm jōm do jednej szuflŏdki ze „Śląskiem wymyślonym” ôd Michała Smolorza. Jedna ôdmykŏ ôczy na kulturowy projekt z mianym „Ślōnsk”, drugŏ erkleruje fōngowanie ślōnskij gŏdki. Ôbydwie szukajōm za prŏwdōm w tymatach, w kerych ta prŏwda je skrytŏ za emocyjami, wizyjami a ideologijami. Ôbydwie tyż ôstŏwiajōm czytŏcza kōnsek wiyncyj świadōmygo.

5.
Niy strzimia, jak sie niy poasza. Oschlblog robi we ksiōnżce za przikłŏd ślōnskigo blogowaniŏ. Mōm se to w zocy… i zarŏz żech dostoł szwōngu, coby wiyncyj robić z gŏdkōm.

Zapisz

Zapisz

Zapisz