Esej ô ślōnskim jynzyku a ślōnskij gwarze

Wypisz se dwie definicyje tego, kiej jakŏ gŏdka robi za jynzyk, a kiej za dialekt. Uznej, co bydzie z tego fajny felietōn. Pisz, pisz, pisz… i ôrŏz zmiarkuj, co napisołżeś nojdugszy niyliteracki ślōnski tekst w życiu.

Poasza sie esejym ô tym, jak wyglōndo sprawa ślōnskigo jynzyka/dialektu przipasowanŏ do definicyji ôd Davida Crystala (ze ksiōnżki „Language Death”). Trocha ôczywistości, trocha wypisowaniŏ roztōmajtych myśli na to, coby se to samymu poukłŏdać w gowie.

Tekst „Ślōnski jynzyk – ślōnskŏ gwara – bōmby” poszoł w serwisie Wachtyrz.eu.

Reklamy

Tajymnice ślōnskich lasōw

Beralimy kiejś z kumplym ô lasach, co sie u nŏs zaczynajōm zarŏzki pod blokami, przi mieście, bez żŏdnego stadium postrzednigo; ô lasach murckowskich, kochłowickich, tyj resztōwki pszczyńskij puszczy. Unŏkwiylimy sie takigo dziwŏkigo Słowiana – Dziadoszana abo Lupiglaa – ze skrytyj, tajymnyj dziedziny, kiero ôstała sie bez te setki lŏt bez żŏdnego kōntaktu ze światym. Terŏzki by ci wylŏz, dziwoł sie i dziwowoł, co tyż sie na tym świecie popochało. Ślōnski L’Ingénu we ôsprŏwce a la Voltaire.

Ale prŏwda je ciekawszŏ. Ôsprawioł mi jedyn kamrat-archeolog: bez Google Maps szukali za ringami z ziymi, prawymi ôstatkami po grodach ôd słowiańskich plymiōn. I jeździyli tam, kaj ino je znŏdli. Rŏz wjechali w las kajś za Gliwicami. Jadōm cestōm, ôrŏz wyjyżdzŏ BMW. Kōnsek dalij – jedzie drugie. Na ôstatku ôstawiyli auto, podeszli ku ringowi, wyspinali sie na sztreka – a driny widzōm wielgie, urodliwe krzŏki. Cołko plantacyjo marijki. Mieli strach dugo tam podszukować…

A przeca w ślōnskich lasach, w 2018 roku, mōmy tyż prawych hitlerŏkōw! Trocha polŏkowatych, ale krōm tego – jak trza: we mōndurach, z ôgnistym hakynkrojcym, pod zdjyńciami z Adikiym. Norwegōm SS-umrziki musieli ekstra stować ze śniyga w Død Snø, Finy skludzali ich aże z Miesiōnczka w Iron Sky, a sam u nŏs – voila! Mielibymy kōmedyjŏ, jakby niy to, że to tak isto.

Co jeszcze idzie znojś w naszych lasach? Dejcie pozōr – ani sie niy forsztelujecie, co to sōm za tajymnice!

Foto ze filmu The VVitch (2015)

Tekst pokŏzoł sie piyrw we serwisie Wachtyrz.eu

Wachtyrz.eu – ślōnski serwis

Ślōnski serwis społeczno-kulturalno-informacyjny? Gynau. Wejrzij prosza na Wachtyrz.eu – strōna już działo, tōż sōm/sama ôbŏczysz, ô co sie rozchodzi. Tukej spōmna ino ô tym, po jakimu wierza w tyn projekt.

Wachtyrz mŏ:

  • regiōnalno, ślōnsko perspektywa
  • autorōw, co tak na to patrzōm, a sōm z roztōmajtych kōnskōw Ślōnska: z ôbydwōch polskich wojewōdztw, a tyż z Czech
  • wszyskie sztyry „ślōnskie” gŏdki: ślōnsko, polsko, niymiecko a czesko
  • szwōng, coby robić serwis do kupy z czytelnikami; już terŏzki idzie pisać na blogach abo wystŏwiać swoje ôgłoszynia na darmowyj tabuli
  • szwōng, coby my byli przidajni

Nasza misyjŏ

Informacyjŏ mŏ siyła. Siyła pokazowaniŏ prŏwdy. Siyła zmiynianiŏ świata naôbkoło nŏs. Siyła łōnczyniŏ ludzi. Beztōż ôtwiyrōmy Wachtyrz.eu – ślōnski serwis z informacyjami.
Wachtyrz.eu je lokalny. Dŏwŏ plac, coby sie trefić. Dŏwŏ nŏrzyńdzia, coby znojś partnyra do geszeftu, usugi, do spōlnego działaniŏ sam-tukej, u nŏs.
Wachtyrz.eu je regiōnalny. Zasuwŏ granice, co sōm w gowach. Niy zaglōndŏ na wojewōdztwa i kraje. Stŏwŏ na pozycyji ślōnskij – i żŏdnyj inkszyj.
Wachtyrz.eu je globalny. Toć, dōm je ważny, ale niy idzie durch siedzieć w dōma. Wachtyrz spōminŏ, co sōm my czyńściōm Europy i świata. Co Ślōnsk to je Europa i świat.
Wierzymy, iże potrzebny je ślōnski serwis z informacyjami – ciekawy, przidajny, po blisku – beztōż ôtwiyrōmy Wachtyrz. Patrzymy, coby była sam siyła informacyji, ale tyż coby zrobić ś niego sroge nŏrzyńdzie, co poradzi postarać sie ô lokalne, regiōnalne i globalne ślōnskie sprawy.
Bydź z nami. Spōlnie użyjymy dobryj siyły ôd informacyje.

Jakbyś widzioł/widziała, co pasujesz do Wachtyrza i chcioł/chciała do nŏs dokuplować, to dej prosza znać. Zbiyrōmy prawie drużyna, coby tyn serwis fajnie pokludzić.

Weiße Wäsche

22 lutego 1943 roku, 75 lŏt tymu, Antōn Widuch ôglōndoł w kinie kōmedyjo „Weiße Wäsche”. Była to do niego pauza, kierej fest potrzebowoł – już pŏra tydni cołkŏ kōmpanijŏ miała tyngie, infanteryjne szkolynie. Dziyń za dniym ibōngi, zajyńcia i marsze, a jak prawie niy, to wacha abo – w niydziela – gōn z Herr Majorym. Pōłtora godziny filmu we ćmawyj sali – tyn jedyn czas, kiej mōg sie forsztelować, co je kaj indzij, fōrt ôd ibōngōw, armije, cołkij tyj pierzińskij Francyji.

Tela padŏ brif wysznupany w starych papiōrach. Brif do mojij ōumy ôd jeji piyrszego chopa. Tego, kierego niy ma już wiyncyj jak 70 lŏt. Brif do libsty, modyj dziouchy, z kierōm chce sie ôżynić, jak ino zaś dostanie urlop – a to niy bydzie takie lekie, przeca na Świynta bōł w dōma. Do tyj istnyj, kieryj we 2018 tyż już dŏwno niy bydzie.

Niy ma ich.

Ôstoł sie ino żōłty kōnsek papiōru.

Jednorożec pō naszymu

Na przileżytość barbōrki robiōłech za gościa w katowickij szkole pijarskij, kiero prawie miała swōj dzień śląski. Poôsprawiołech dzieckōm ô naszyj gŏdce: co, skōnd i po jakimu. Zrobiōłech kōnkurs na poznŏwanie, co to za tekst, i czytołech im kōnski ôd Marka Szołtyska (Tuwim), Grzegorza Kulika (Czerwōnŏ Kapucka, Godniŏ pieśń), Zbigniewa Kadłubka (Wanielijŏ wedle św Marka) i swoje.

1. Te dziecka blank niy znajōm ślōnskij gŏdki. Żŏdne niy poradziyło gŏdać, żŏdne niy prziznało sie, co znŏ chociŏż ze słuchaniŏ.

2. Te bajtle majōm szpas przi gŏdce, sōm jij ciekawe, je to do nich jako atrakcyjŏ. Ku tymu niy erbły jeszcze tak stereotypōw: gŏdka niy była do nich ani jakoś fest pośmiywnŏ, ani sorōńskŏ. Była ino… cudzŏ.

3. I pieruchy zy mnōm wygrały! Poradziyły prasnōńć takimi pytaniami, żech ani niy wiedzioł, co ôdpedzieć.

– Proszę pana, a jak jest po śląsku jednorożec?
– Proszę pana, a jak jest po śląsku tchórzofretka?
– Proszę pana, a jak jest po śląsku lama?

Jako to bydzie pō naszymu ‚jednorożec’?

Już rŏz tak było!

Zazwōniōł dōmofōn.
– Dzień dobry, nazywam się Szymczyk. – Fto to je? Przi sobocie, to chyba kociŏ wiara. Ale niy… – Chciałem spytać, czy w tym bloku, w tej klatce… Czy wie pan o tym, że żyją tu jacyś obcokrajowcy?

Niy gŏdołech ś nim. Ale, wierza, jak za tela połazi, to znŏjdzie takich, kierzi mu pedzōm. Jak niy u nŏs w siyni, to kaj indzij.

Ô co sie rozchodzi? Niy wia. Mŏżno to psinco, możno to nic.

Alech sie wylynkoł.

Bo trefiyło sie to w kraju, w kierym już ôbwiyszajōm ôbrŏzy, w kierym bez żŏdnyj sztrofy idzie hajlować, przezywać na Żydōw a ciapatych. W kierym we wercie nojwiyncyj je nacyjŏ, w kierym Polska do Polŏkōw i w kierym jak ci sie nie podoba, to wypierdalaj. W kierym za brōnŏtnych robiōm zielōni, a regiyrōnkowi do regiyrowaniŏ niy ma potrzebne prawo, bo przeca mŏ prawie. W kierym…

Hej, pōmału, sztop! Naczytołżeś sie ksiōnżek, naôglōndoł filmōw, nasłuchoł ôsprŏwek. Mōmy 2017, a niy 1932.

No ja, prŏwda. Tela co niy umia inacyj. Bo kajś we gowie durś ftosik mi gŏdŏ:
– Już rŏz tak było!

Trzi prawidła postowaniŏ

Pokŏzoł mi sie niydowno tweet ôd Erica Langa, autora szumnych graczek, a ku tymu naprŏwdy fajnego chopa. Pisoł ô wystŏwianiu postōw w social mediach. Niy wia – te prawidła sōm ôd niego, abo ino pocis je dalij. Zowizo dŏwōm je tukej, coby mi sie niy straciyły:

Jak co puszczŏsz, dej pozōr, czy aby:
1. Je to prŏwda
2. Je to przidajne
3. Je to miyłe

1. „Zdŏ mi sie, co to je prŏwda” – to je za mało. Trza badnōńć za tym, czy aby niy cygania.
Pōmŏgŏ na fake newsy, darymne hype’y, a i ciynżyj ukrziwdzić drugich, jak sie niy cygani.

2. Egal: do wiedzy abo do szpasu; fto sie pytoł, abo sōm chca dać ô czym znać.
Pōmŏgŏ na informacyjne brzinkanie i na fandzolynie.

3. Trefiōłech to u Amerykōnōw: ône to majōm we wercie. Z tego, że ludzie sōm do sia galantne, plōngnie sie lepsze społeczyństwo i lepsze życie. U nŏs porzōnd je tak, co jak fto je miyły, to na zicher leje sie żurym, robi do inkszych abo za gupielŏka, abo za kabŏciŏrza; lepij, bezpiecznij być za wigyjca abo sorōnia, a nojlepij trzimać sie „wyłōnczōnyj”, słowiańskij gymby, co padŏ wszyskim naôbkoło – „dej mi pokōj!”.
Pōmŏgŏ na krziwda, dŏwŏ lepsze życie miyndzy ludziami.

Truizmy? Możno ja. Ale 1 – prawe, 2 – przidajne i 3 – miyłe. Tōż rŏd sie je zapisuja.