Kajko i Kokosz we krajinie borostraszkōw

Niy spodziywołech sie, iże moje bajtle poznajōm Kajka i Kokosza tak, jak ich poznały. Nojprzōd ze bojki na Netlixie. A zaroz potym – we kōmiksie pisanym po ślōnsku. Czytać „Kajka i Kokosza” – i widzieć bohaterōw ze downych lot godać po naszymu… To je tyn mōmynt, jak idzie uwierzić, iże do ślōnskij godki durch je nadzieja.

To przeca tako publikacyjo, co sōm nojwiyncyj potrzebne. Niy ô godce. Niy ô nauczaniu godki. Żodno teoryjo. Ino porzōndny, piyrszyj zorty produkt kultury, w kierym godka to je ajnfachowe medium, co niesie szumnota dzieła. Jak chcymy, coby fto godoł po naszymu, to niy padejmy mu durch – „Godej! Czymu niy godosz?!”. Dowejmy ksiōnżki (a marzi mi sie tyż, coby szło przidać: filmy, gry a muzyka), co sōm po ślōnsku i co sōm – same ze siebie – dobre. Tak sie buduje prestiż godki, zwyk używanio, potrzeba godanio, myślynio i tworzynio. Tyn tōm to je na zicher nastympny kroczek z tych wszyskich, co trza zrobić, coby my kiedy ku tymu prziszli. I już za to wielkie dziynki do tumacza a wydowcy.

Werci sie tyż przidać, iże Egmont dobrze zno misyjo wydowanio czego we myńszościowyj godce: „Niezwykły, wyjątkowo barwny i dosadny język śląski w połączeniu z unikalnym humorem Chirsty to znakomita zabawa, a przy okazji materiał pomocniczy przy kultywacji tego języka.” – stoi we ôpisie wydanio.

Niy idzie uciyc ôd pytanio: a jaki to je ślōnski? Bo jedne to je jynzykowy fakt – kożdo prōba ślōnskigo dzieła, udano abo niy. Ale drugo rzecz: ino te dobre, udane ksiōnżki z nami zostowajōm. Jak godka je szpotlawo, powynokwiano, abo niy do poczytanio, to marnuje cosik fest ważnego: tyn szwōng do tekstu po ślōnsku, wiara we misyjo retowanio godki, dobro launa naôbkoło pisanio po naszymu. Niy tymu aby na drugi tōm Kajka i Kokosza po ślōnsku musielimy czekać aże 15 lot („Szkoła furganio” wydano była we 2005 roku) – i pokazuje sie ôn w blank inkszyj sytuacyji ślōnskij godki i ślōnskigo rynku czytelnikōw? A tyż – przełożōny ôd blank inkszych ludzi: Grzegorza Buchalika, kerego robota pucowali jeszcze Stanisław Neblik a Lucjan Buchalik?

Tōż coby ôdpedzieć: Przekłod ôd Buchalika dźwigo „Kajka i Kokosza„. Przi czytaniu dowosz pozōr na to, że to je po naszymu ino bez piyrwsze pora ôkiynek. Zaroz potym radujesz sie już kōmiksym choby kōmiksym, a niy choby materyjōm po ślōnsku. Ô to sie rozchodzi, pra?

Trza zaroz przidać, że to niy ma perfekt przekłŏd. Kajnikaj człowiyk musi sztopnōńć, bo tekst mu zazgrzito. Roz za kiedy zdo sie, iże jako fraza je trocha na siyła, abo że przidałoby sie jij wiyncyj lekości i życio. Niykiedy szło by wiyncyj iść za klangiym, a mynij kukać do ślōnskich słownikōw. Wszysko to ale idzie przeboczyć debiutanckimu przekładowi i z nadziejōm zaglōndać we prziszłość. Trza było drugij prōby, ale na ôstatku my dostali „Kajka i Kokosza”, co se go idzie fajnie poczytać po naszymu.

Drōga do inkszych tōmōw je ôtwarto. Nastympny mainstreamowy wydowca posłoł w nasza strōna wiadōmość: „Widzymy wos, Ślōnzoki. Chcecie poczytać co po ślōnsku?”. To je chyba tyn momynt, jak czytelniki welujōm bajtlikami. Ôboczymy, jeźli tak ôdpowiymy, że nastympny Egmontōw kōmiks bydzie już hneda… abo zaś za 15 lot.

Co TY możesz zrobić do ślōnskij godki – w Dziyń Godki?

21 lutego, we Dziyń Ôjczystyj Godki, fajrujymy tyż świynto naszyj godki. Pozbiyralimy 6 pōmysłōw na to, co kożdy może w tyn dziyń zrobić do nij i… do samego siebie.

1. Kup ksiōnżka po ślōnsku

Kożdy rok pokazuje sie pora nowych ksiōnżek po naszymu. Chocioż niy ma tego za moc, ale idzie już co trefić w mało wiela kożdyj zorcie: do bajtli i do majoryntnych, fikcyjo i spōminanie, proza a poezyjo, do szpasu i do rozważowanio. Kożdo jedna kupiōno ksiōnżka mo wert do wydowcōw i autorōw. Roz – to je piniōndz. Dwa – to je sygnał, iże ich robota je kōmu potrzebno. Tōż jak ino cie stykać, zaroz ôbsztaluj ksiōnżka po ślōnsku. Aby roz za rok, w Dziyń Godki.

Dorada: Kaj? Bez przikłod we Silesia Progress

2. Szynknij kōmu darek ze ślōnskōm godkōm

Treska, na kieryj stoi co do boznōw abo jaki fajny szpruch. Graczka we ślōnskij wersyji. Nalepka do auta abo maska na gymba. Jak kōmu przajesz, dej mu cosik takigo. Bez to ôn tyż zacznie pokazować, iże godo – i że ś nim idzie pogodać po naszymu. Wiela razy trefiōmy sie z cudzymi ludziami i zaczynōmy godka po polsku ino tymu, że niy wiymy, jeźli ôni znajōm nasza godka?! Taki geszynk to niy ino przijymno rzecz do kamrata abo do kogo z familije, ale tyż pōmogo prōmować nasza godka.

Dorada: Kaj? Bez przikłod we Gryfnie

3. Zacznij używać ślōnskij wersyje programōw

Ślōnsko tastatura na kōmputrze i w mobilnioku. Ślōnski Facebook abo pakiet Libre Office. Godka w telefōnie Samsung. Hneda tyż – już za pora tydni – ślōnsko wersyjo przeglōndarki Firefox. Niy trza wiela, coby swoje cyfrowe przestrzyństwo zmiynić na takie, w kierym krōluje ślōnsko godka! Bez to idzie żodyn roz niy tracić kōntaktu z godkōm; czytać i myśleć kożdy jedyn dziyń po ślōnsku, tyż wtynczos, jak sie za fest niy mo kōntaktu ze Ślōnzokami! A ku tymu – trza pedzieć – idzie tyż informacyjo do twōrcōw i fyrmōw: “Aha – cyfrowo ślonsko godka to je to, w co sie werci iść”.

Dorada: Kaj pobrać? Bez przikłod na Sillingu

4. Pisz po ślōnsku z tymi, co ś nimi po ślōnsku godosz

Mosz do posłanio wiadōmość, sms abo email? Wiysz, iże po drugij strōnie je ftosik, fto poradzi godać, abo rod by z tobōm godoł po naszymu? Niy dej sie prosić – zaroz do niego pisz po ślōnsku, a zacznij już dzisio! Nasza godka dźwignie kożdy tymat i kożdo sytuacyjo. Styknie ino jij durch a ciōngle używać! A im wiyncyj jij bydziesz używać przi pisaniu, tym lepij ci to pōdzie!

5. Poznej ślōnski muster pisanio

A jak już zaczniesz pisać i ôboczysz, jak fest sie przidowo tych pora slōnskich liter, co ich niy ma we polskij godce, wejrzij na prawidła pisanio po naszymu. To niy ma ciynżkie, te “ō” jak Ślōnsk, drōt, ciepnōńć, a te “ô” jak ôstuda, ôn i ôgōn. Zaroz lepij, naturalnij, snadnij sie piszōm te słowa. I sam mogōm ci sie przidać te ksiōnżki z piyrszego pōnktu, abo tastatura ze trzecigo…Dej pozōr tyż:  Jedyn połny felerōw post na Facebooku nic niy zmiynio

Dorada: Kaj sie ô tym przewiedzieć? Bez przikłod u nos, tukej

6. Poczytej, abo poôzprawiej swojimu bajtlowi po naszymu

Jak mosz bajtle, to ekstra na świynto godki narychtuj do nich czytanie bojki. Abo poszukej za jakōm ksiōnżkōm, abo poôzprawiej sōm ze gowy, abo chocioż znojdź w necu, co je po naszymu ponagrowane. Chociożbyście na beztydziyń niy godali w dōma po ślōnsku – w tyn jedyn dziyń dej dzieckōm znać, iże ślōnsko godka mo swōj plac we waszyj familiji.

Dorada: Co puścić? Bez przikłod kōnsek Przigōd ôd Alicyje we Kraju Dziwōw

A jakbyś szukoł co wiyncyj, dej se to pedzieć: nojlepsze, co możesz zrobić do ślōnskij godki, to jij używać. Jak poradzisz i kiedy poradzisz, ale godej, godej, godej po naszymu!

Lekcyjo: Nasz dōm – Gōrny Ślōnsk!

Ô lekcyji

Lekcyjo narychtowano je do modszych dziecek – nojwiyncyj do tych 6-8 lot starych. Rechtōr (a bydzie nim, wierza, fto z ôjcōw) czyto tekst, dowo ale dzieckōm kōńczyć zdania, zgadować ôdpowiedzi na pytania, a padać to, co wiedzōm (abo im sie zdowo, że wiedzōm). Nojlepij byłoby, jakby lekcyjo była połno interakcyje, żywyj godki, ze srogim placym do dziecek.

Tekst lekcyje dostympny je sam i we ôsobnym pliku pdf. Ku nimu zrychtowano je prezyntacyjo pdf do puszczynio dzieckōm. Lekcyjo pokoże sie tyż we postaci filmu na youtube – nojprzōd ale chcymy zebrać kōmyntorze i dorady ôd tych, co jōm przekludziyli.

Bezpostrzedniōm inspiracyjōm tyj lekcyje je inkszo, co jōm miały dziecka ze piyrszyj klasy we polskij szkole na przileżytość świynta 3 moja. Skuli tego, iże chybio analogicznyj edukacyjnyj materyje, co wludzałaby dziecka w tymat gōrnoślōnskij tōżsamości, pokozoł sie pōmysł zrychtowanio tego tekstu.

Chcymy ekstra podziynkować Piotrowi Miemcowi a Bernadecie Treli za udostympniynie zdjyńć.

Nasz dōm – Gōrny Ślōnsk!

Jak byście pedzieli, ôd kiedy na Ślōnsku żyjōm Ślōnzoki?

Przi takich nojdowniyjszych czasach to zawdy ciynżko pedzieć, ale na szczyńście bezmała tysiōnc dwiesta lot tymu żōł jedyn zakōnnik, geograf bawarski, co pospisowoł roztōmajte plymiōna i grody z naszyj tajle Europy. Spōmnioł miyndzy nimi ô ślōnskich plymiōnach: Ślynżanach, Dziadoszanach, Ôpolanach, Golynszycach a tajymnych Lupiglaa, co ich miano ôznaczało bezma Gupie Głowy. Wszyscy ôni godali słowiańskōm godkōm, tak jak my, i żyli na terynach, kere z wiynksza pasujōm do tych ziym, na kere dzisio padōmy „Ślōnsk”. Beztōż jak szukōmy naszych poczōntkōw, to zaglōndōmy w jejich strōna – chocioż przed nimi żyli sam przeca jeszcze inksze ludzie, inksze plymiōna i kultury.

Co sam je pokozane?

Nasza ziymia mianuje sie Gōrny Ślōnsk. Farby ôd Gōrnego Ślōnska to żōłto a modro. Beztōż tako tyż mōmy fana: żōłto a modro.

A wiycie, kaj Ślōnsk leży?

Gōrny Ślōnsk leży w Europie. I to mało wiela na samym postrzodku! A wiela Gōrny Ślōnsk mo sōmsiadōw? Idzie pedzieć, iże trzech. Bo Gōrny Ślōnsk je we dwōch krajach. Wiynkszy kōnsek Ślōnska je przi Polsce, a myńszy w Czechach. A ku tymu jeszcze je mały kōnsek Gōrnego Ślōnska, co mo granica ze Słowacyjōm. Wejrzijcie sie, jakie te sōmsiady Ślōnska majōm fany.

Polska fana je bioło i czerwōno. Czesko fana je modro, bioło i czerwōno. A Słowacko fana mo modry, bioły i czerwōny posek, a ku tymu jeszcze znaczek ze krziżym i trzyma gōrami.

I Polska, i Czechy, a ś nimi nasz Gōrny Ślōnsk, sōm we Europejskij Uniji. Co to je ta Europejsko Unijo? To je tako grupa krajōw, co sie spōlnie ugodały, iże bydōm jedyn drugigo spiyrać i że se bydōm pōmogać. Jako grupa, majōm swoja fana – zaroz Wōm jōm pokoża – a tyż majōm swōj hymn. Tyn hymn je napisany we uniwersalnyj godce, we godce muzyki. Posłuchejcie go.

Słyszoł fto taki utwōr? To je „Oda do radości” ôd kōmpozytora Ludwiga van Beethovena. Ta śpiywka ôsprawio ô radości i spōlnocie, spōłprocy i przocielstwie miyndzy wszyskimi krajami na świecie.

Tukej mōmy fana ôd Unije. Jako ôna mo farba? Modro-żōłto, tak jak nasza ślōnsko fana, pra? Ino niy ma na nij poskōw: na modrym zadku sōm gwiozdki. A wiela je tych gwiozdek? Tych gwiozdek je dwanoście.

***

Na Gōrnym Ślōnsku miyszkajōm roztōmajte ludzie. Wszyscy dobrze wiymy, iże miyszkańcy Ślōnska to Ślōnzoki. Ale powia wōm cosik ciekawego: Ślōzokōw wcale niy ma na Ślōnsku nojwiyncyj! We polskim kōnsku Ślōnska nojwiyncyj miyszko Polokōw. A we Czeskij – Czechōw. A przeca miyndzy tymi nacyjami je tyż moc ludzi, co przikludziyli sie sam z cołkigo świata! Nasz Ślōnzek to je dōm do wszyskich!

Jak sie mianuje godka ôd Ślōnzokōw?

To je ślōnsko godka. Ale moc Ślōnzokōw niy godo po ślōnsku, bo w jejich familijach godajōm w inkszych jynzykach. Poradzicie pedzieć, jakie jeszcze godki idzie wysłyszeć w ślōnskich chałpach? Polsko, niymecko, czesko godka – w kożdyj familiji może to wyglōndać trocha inaczyj. U jednych godo sie ino po ślōnsku, abo ino po polsku, abo ino po niymecku. A u inkszych jedni godajōm tak, a drudzy inaczyj. Nojważniyjsze, coby sie wszyscy jakoś dogadowali!

Teroz mōmy gōrnoślōnskie symbole. Możecie pedzieć, co to sōm gōrnoślōnskie symbole? Fana i herb ôd Gōrnego Ślōnska. Fana, jak już żeście pedzieli, je żōłto a modro. A wiycie, po jakimu te farby takie sōm?

Żōłty na fanach i herbach tak po prowdzie robi za złoto farba – a złoto zawdy było nojdrogsze, fest cynne. A modryj farby we strzedniowieczu, czyli jak regiyrowali krōlowie, niy szło tak leko zrobić. Nojpiykniyjszo modro farba była robiōno z takigo fest rzodkigo kamiynia, co sie manowoł lapis lazuli i trza go było skludzać aże z Afganistanu! Beztōż tyż bōł bardzo drogi, jeszcze drogszy jak te złoto. Tōż ôbie farby na naszyj fanie pokazujōm cosik drogigo, cynnego, co trza mieć we wercie.

Terozki widzymy nasz herb: to je żōłty ôreł, na modrym zadku. A wiycie, po jakimu mōmy ôrła we herbie? Bo to bōł ôreł, co go miała familijo gōrnoślōnskich princōw, co sie mianowiali Piasty. Ôni panowali we strzedniowieczu nad roztōmajtymi krajami, ale nasze Piasty wziyni se prawie takie, żōłto-modre farby.

Na ôbrozku pokozane sōm trzi gōrnoślōnskie ôrły, co je możecie kajś trefić. Tyn nojwiynkszy nojczyńścij pokazuje sie na gōrnoślōnskich fanach. Tyn na spodku to je herb wojewōdztwa ślōnskigo. A tyn po prawyj – wojewōdztwa ôpolskigo. Nasza ziymia je po kōnsku we ôbuch wojewōdztwach, co tyż pokazujōm te herby.

A wiycie, po jakimu farby ôd familije Piastōw robiōm za nasze, gōrnoślōnskie? Wszysko skuli naszego ślōnskigo princa, Jana II Dobrego. Jak ôn żōł, to niy mioł żodnych dziecek, kere by pō nim erbowały dziedzina. Beztōż napisoł taki testamynt, w kerym stoji, iże te żōłto-modre farby i tego ôrła dowo wszyskim Ślōnzokōm! To je erbowizna ôd kożdego z nos – kożdy Ślōnzok dostoł je na włosność! Beztōż muszymy je mieć we zocy, bo to je fest cynny darek do kożdego z nos.

Ôrły we downych czasach robiyły za symbol regiyrōnku i siyły, beztōż mocka krajōw mo je we swojich herbach, niy ino nasz Ślōnsk, ale tyż inksze: Polska, Niymcy, Austryjo, Rusyjo… Wejrzijcie se ino na tyn wielki herb – to je herb ôd Czeskij Republiki. A widzicie tego ôrełka? Jakie ôn mo farby? Ja, je czorny na żōłtym zadku i mo taki bioły miesiōnczek ze krziżym. A wiycie, że to tyż je ślōnski ôreł? Tak wyglōndo herb ôd cołkigo Ślōnska: i Gōrnego, i Dolnego. Dolny i Gōrny Ślōnsk skłodajōm sie na cołki Ślōnsk.

A spytocie sie możno, jeźli je ślōnski hymn. Bo jak mōmy fana i herb, to zdało by sie mieć tyż hymn, pra? Ale takigo ôficjalnego hymnu Ślōnska to niy ma – bo tyż niy ma takigo państwa jak Gōrny Ślōnsk. Ale ludzie znali śpiywki, co robiyły za takie niyôficjalne hymny. Ô Gōrnym Ślōnsku śpiywali bez przikłod pō niymecku:

Gōrny Ślōnzek to nasz roztōmiyły kraj,
Z Anaberga widzisz go aż po sōm rant,
I w nojgorszy czas tam ludzie wierne sōm,
Za ta ziymia wszysko co nojdrogsze dōm,
Za ta ziymia wszysko co nojdrogsze dōm!

Abo posuchejcie se inkszego, czeskigo hymnu Ślōnska:

To terozki pojadymy do stolice! Znocie, jako je stolica Gōrnego Ślōnska?

To je Ôpole! Downij, za princōw, Ôpole richtich było za głōwne miasto, ale terozki godōmy, iże to je stolica historyczno – czyli tako, co je ważno do pamiyńci, ale już w nij niy ma żodnych urzyndōw abo regiyrōnku do cołkigo kraju.

A głōwne miasto ôd cołkigo Ślōnska to bōł, i durch je, Wrocław. To je nojwiynksze i jedne ze nojstarszych miast cołkigo Ślōnska!

***

To co – zrobiymy sie mało rajza po cołkim Gōrnym Ślōnsku? Mōmy sam przeca cołko moc piyknych placōw!

Zacznymy ôd nojwyższyj gōry – Pradziada, co je po czeskij strōnie granice. Na połedniu Gōrnego Ślōnska je moc gōr i idzie sam tam fajnie powandrować abo posjyżdżać na skijach.

A teroz my sōm na Zielōnym Ślōnsku – wele Pszczyny – i zaglōndōmy na piykny śćmiywek. Znojdziecie sam moc lasōw, a tyż piykne jeziora i stawy!

Jadymy dalij na pōłnoc – i prawie na wieczōr mōmy szpacyr po Katowicach.

Przijechalimy do Zobrzo, co je na Hutach, jak sie godało na miasta, kaj była industryjo: gruby, werki i huty. Zjechalimy głymboko pod ziymia na grubie, co sie mianuje Guido. Kożdy turysta, co mu je wiyncyj jak dwanoście, może sam ôboczyć, jak tyż wyglōndała robota ôd grubiorzy.

Teroz jadymy na zachōd – i we Pławniowicach mōmy byzuch we prawym pałacu. Tak piyknie kozała go zbudować familijo Ballestremōw – jedne z tych grofōw i princōw, co kejś regiyrowali na Gōrnym Ślōnsku.

Do Ôpola przijechalimy cugiym i prawie stojymy przed ôdnowiōnym elegancko banhofym. Bez Ôpole płynie tyż nojważniyjszo ślōnsko rzeka – Ôdra!

A nasza rajza kōńczymy na Anabergu, to je na Gōrze Świyntyj Anny. To je fest ważny plac do wszyskich Ślōnzokōw – idzie pedzieć, że to tako gōrnoślōnsko świynto gōra!

Mogliby my tak rajzować i rajzować. Znocie jeszcze jakie ciekawe miyjsca, kaj werci sie zajechać?

***

Chciołbych wōm jeszcze pedzieć ô poru ważnych Ślōnzokach. We historyji była ich cołko moc, tōż ciynżko ôbrać takich naprowda nojważniyjszych. Dejcie se ale pedzieć aby ô poru:

Widzicie sam Jadwiga Ślōnsko, na kero niykierzy padajōm tyż po naszymu świynto Hyjdla. Była to dobro i pobożno ksiynżno rodzōno na Bajerach, co fest starała sie ô biydnych na Ślōnsku i społym ze swojim mynżym fōndła moc kościołōw i klosztorōw.

Joseph von Eichendorff to je nojwiynkszy gōrnoślōnski poeta, co żōł i tworził we czasie rōmantyzmu, a urodziōł sie we Łubowicach wele Raciborza. Pisoł we niymieckij godce, ale posuchejcie kōnska wiersza „Zimowo nocka” pō naszymu:

Śniyg przisuł bezma cołki świat
I taki żech stropiōny,
A w polu strōm, jak palec sōm,
Ze liścio sebleczōny.

I wiater żynie jyn bez noc
I asty strōma trōnco,
Wtynczos wiyrszołkiym ruszo strōm
I brōnczy cojś na śpiōnco.
(przełożōł M. Syniawa)

Karol Godula. Chocioż urodziōł sie we familiji ajnfachowego fesztra, to bōł ś niego jedyn z nojwiynkszych przedsiymbiorcōw i twōrcōw gōrnoślōnskij industryje! A wszysko dziynki swojij włosnyj robocie, bildowaniu i mōndrymu inwestowaniu. Kupiōł abo założōł moc grubōw, hut, werkōw i ôsiedli, a jego nazwisko to je miano ôd dzielnicy we Rudzie Slōnskij!

Janosch to je pisorz ze Zobrza, co pisoł ksiōnżki po niymiecku. Nojszumniyjsze bohatery ôd niego to Miś i Tigerek z Tigeryntkōm, co ich poznocie we ksiōnżce „Ach, jako cudno je Panama”! Ale Janosch napisoł tyż ksiōnżki do majoryntnych, co dużo ôsprawiajōm ô tym, jak to downij było być Ślōnzokami.

Jerzy Kukuczka to bōł ślōnski taternik, alpinista i himalajista – chop, co wlazowoł na nojwyższe gōry na świecie! Zawdy padoł, co niy ma do niego ciekawe same wyspinanie sie na gōra – ôn to musioł szafnōńć blank po nowymu!

Wiysz już, jak wyglōndajōm nasze farby, skōnd my sōm i czymu Gōrny Ślōnsk to je nasza ziymia. Flyjgujymy go i sie ô niego starōmy. Mōmy se go w zocy, jego pamiyńć, farby, jak tyż ślōnsko godka. Gōrny Ślōnsk to tyż nasze miasta, wsie, lasy, rzyki, pola, rośliny i zwierzynta. To ôd nos zależy, jak ône bydōm wyglōndać, tōż chcymy, coby były czyste i we porzōndku.

Gōrny Ślōnsk to kōnsek Europejskij Unije, a tyż kōnsek Polski i Republiki Czeskij. Patrz być ôtwarty na inkszych: na Ślōnzokōw i na tych, co mieszkajōm kole ciebie, a niy sōm Ślōnzokami, jak tyż tych, co sam przijechali z inkszych krajōw i chcōm sam znojś plac do siebie.

Gōrny Ślōnsk to tyż piykno historyjo i downe Ślōnzoki, z kerych możesz być dumny.

Ale nojważniejsze, iże Ślōnsk to żeś je ty i twoja familijo!

Zadanie 1. Kolorowanki

Dej se wydurkować ślōnsko fana i ślōnskigo ôrełka. Pokoloruj je.

Zadanie 2. Ôbrozek

Narysuj swōj ulubiōny kōnsek Gōrnego Ślōnska. Pokoż, co ci sie w nim nojwiyncyj podobo.

Materyjo do używanio na licyncyji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 Generic (CC BY-NC-SA 4.0)

Pokora – kajś po blisku

Dzieci z Bullerbyn. Ala mo kota, kot mo Warszawa, nasza stolica. Old Shatterhand w (cyganiōnyj) Ameryce. Robin z lasa Sherwood. Tōmek w Rusyji, Australiji, Gran Chaco. Chopcy spod Lenino, chopcy spod Berlina. Sola z nieba pōłnocnego. Conan z Cymeryje, Bilbo ze Shire. Milo, co pływoł naôbkoło świata. I Nemo, co zrobiōł dwajścia tysiyncy mil podwodnyj żeglugi. Roztrzaskany Robinson. Stasiu ôd chininy. Sposōb na Alcybiadesa. Ania z Zielōnego wzgōrza i ta dziouszka, co zmazała „niy” z „niydostateczny” na cynzurce i pojechała fōrt. Kaszubskie lasy ôd Dudusia, autostop ôd Poldka. Pan Samochodzik i cosik we Polsce. Tytus, Romek i Bies z czady.

Chowołech sie na światach, co zawdy były daleko. Było klar: literatura – to je kaj indzij.

Dzisio ôtwiyrōm „Pokora” Twardocha. Piyrsze strōny – jakiś Werdōn i zasuto staro Kłodnica, Gliwice. I przestowōm czytać, bo kajś we gowie zbiyro mi sie – co? Na płaczki?

Bez ôstatnie 20 lot zdarziły sie mi-czytoczowi dwie rzeczy. Piyrszo: Bienek, Janosch, Lysko, Twardoch, Majewski i inksi – jedyn za drugim, co puściyli literatura do mie na plac. Drugo: te zmiarkowanie, że ôna zawdy tam była, ino nos niy puszczali, coby sie ś niōm bawić. Ś niōm: ze Bienkami, Janoschami, Scholtisami, Hauptmannami, Eichedorffami, Boehmami, Aniołami Ślōnzokami… Żodyn ô nich ani niy wiedzioł.

Mōmy rok 2020. Mōm ze dwajścia lot czytanio tyż ô tym, co po blisku. Ale durch…

Moje bajtle, jak dobrze pōdzie, niy bydōm tego znać. Ône miyndzy Hogwartym i Narnijōm roz za kiedy trefiōm tyż świynto Hyjdla ôd Cichonia i zaginiōne perły ksiynżnyj Daisy ôd Kassnerki. Abo masne wōszciory ôd Brzechwy-Szołtyska i Pucha z Małym Princym, co chocioż smykajōm sie kaj indzij, to przinojmnij godajōm „tak jak tata”.

…”Alejka dalej nazywa się Wilde Klodnitz, Dzika Kłodnica.”. Niy jadymy daleko, robiōłech ze dwiesta metrōw dalij, kajś ze sto lot niyskorzij. Moja drōga ku tymu światowi zaczyno sie po tyj strōnie Eliadowyj granice.

Moga czytać dalij.

Trainspotting: It’s sh*te being Silesian

Roz za kiedy dowōm sie do przekłodanio. Roz za kiedy biere mie na eksperymynty. Roz za kiedy czuja sie naprowda, naprowda źle.

Do rzici być Ślōnzokiym
Sōm my nojmyńsi z nojmyńszych.
Maras tyj zdupcōnyj Ziymi!
Nojbardzij niyszczyńśliwy, nyndzny, przichlastowy, darymny abfal, co bōł kiedy wysrany w cywilizacyjo.
Niykierzi niynawidzōm Polokōw. Jo niy. To sōm ino ciuliki.
My ale sōm skolōnizowani ôd ciulikōw. Niy poradzili my ani znojś porzōndnyj kultury, coby nos skolōnizowała!
Regiyrujōm nami wymniszōne dupy.
Ciulato sytuacyjo do bycio, Tōmuś.

Lucka i chopek z klockōw – bojka

Lucka zicła sie na tepichu i ôbaliła kibelek z klockami. Potym wziyna jedyn klocek, drugi i dała sie do budowanio ś nich czego fajnego.

Z dwōch klockōw zrobiyła nogi, a z trzecigo bas. Inkszy – srogi, zielōny – zaczōn robić za pukiel, do kerego przidała żōłte rynce: jedna na jednyj, a drugo na drugij strōnie.

– Boroczku, już wszysko mosz, ale jeszcze niy mŏsz gowy! – pedziała Lucka i posznupała miyndzy klockami za takimi, co by robiyły za gowa. Żōłty na gymbiczka, czerwōny na włosy. Ku tymu jeszcze taki czorny, chudy a dugi, co piyknie pasowoł na antyna. Ale piykno gowa!

Lucka wraziyła gowa na pukiel i – dziwej sie! – ôroz leżoł wele nij gryfny chopek: z nogami, basym, puklym, rynkami a gowiczkōm. A na gowiczce – taaako antyna!

– Dobry, Chopku – pedziała Lucka – Jako to sie dzisio mocie?
– Dobry, Lucko! – prziwitoł sie Chopek. – Wszysko dobrze. Prawiech sie ôbudziōł.

Chopek chcioł stanōńć, ale jak ino sie dźwignōł, to zarozki mu ôdleciała gowa i pokulała sie po tepichu. Lucka sie ôśmioła! Zmiarkowała ale, co Chopek fest sie ô to zestaroł i zebrało mu sie na płacz. Tōż gibko pō nia chopsła, wziyna jōm i prziczepiyła Chopkowi nazod. Tyn bōł ale rod!

– Dziynkuja ci piyknie, Lucyjko – pedzioł.
– Niy ma za co, Chopeczku – ôdpedziała Lucka i zarozki sie go spytała – Pośniodocie teroz zy mnōm?

Lucka wiedziała, co już je dużo godzin, ale pōmyślała se, co Chopek jeszcze nic niy jod. Przeca prawie go zbudowała! Beztōż piyrw chciała dać mu pośniodać. Dopiyro niyskorzij przidzie czas na ôbiod i wieczerzo.

***

Lucka i Chopek pojedli se tak, co wyglōndali, choby im fto naplōmpoł basy. Potym dali sie do budowanio chałpki do Chopka, coby mioł kōnsek placu ino do siebie. A niyskorzij prziszli dō niego goście: pupka Ana i dinozaur Rex. Lucka wachowała, coby wszyscy byli radzi na tym byzuchu.

Ôroz usłyszała taty wołać z antryju:

– Lucka, zbiyrej sie. Jadymy!

Dziouszka zarozki poleciała, ani żodnymu niy pedziała “baj-baj!”. Bawidołka ôstały same.

***

Na wieczōr cołko familijo ściōngła nazod do dōm. Zarozki ôboczyli, iże cosik było sam niyrichtich.

Nojsōmprzōd tata, przi sebuwaniu, depnōł na co kanciatego.

-Aaa! – zaryczoł jak lew.

Chyciōł sie za bolawo szłapa i skokoł naôbkoło na drugij, tak że mało wiela niy ôbalił sie na mama i na Lucka.

– Lucka! Po jakimu klocki leżōm w antryju na zolu?! – zawołoł, jak sie ino trocha spamiyntoł.

– Ale jo ich sam niy rozsułach. – ôdpedziała Lucyjka. – Jo sie nimi bawiyła w mojij izbie, a niy tukej.

Tata ale blank jij niy uwierzōł.

Zaroz potym mama wlazła do kuchnie. A tam? Sumeryjo! Poôtwiyrane wszyskie szranczki i bratruła, niyprziwrzōne dźwiyrze do lodōwki i zamarznika! Na delōwce już stoła kałuża wody!

– Hanek! – zawołała mama na taty – my sam chyba mieli kradzioka. Wejrzij ino gibko do izbōw, czy nōm aby czego niy zebroł!

Tata polecioł do jednyj izby, do drugij: wszyńdzie to samo: poôtwiyrane dźwiyrze i bajzel – niysamowity! Ale – zdało sie – żodyn sprzynt sie niy straciōł. I telewizōr durś stoł, i kōmputer, i mamine ôbrazy durś wisiały na ścianach. Lucka wylynkała sie, co ftosik zebroł kōnsola i terozki niy bydzie miała już na czym grać, ale niy – czorno krzinka leżała tam, kaj zawdy. Tela co pōłka ze szpilami wyglōndała, choby fto w nij dugo za czymś sznupoł.

Nojgorzij było ale w Lucyjkowyj izbie. Tukej porozciepywane było chyba wszysko. Szaty, bawidołka, gry, pupy i ksiōnżki – choby sam przeszło prawe tornado! Lucyjka niy miała ani kaj stanōńć, tela tego było. Aże sie chyciyła za gowa.

Ôroz ale uwidziała na łōżku leżeć trocha klockōw. Doczkej ino! Dwa klocki na dole, jedyn, srogi, na postrzodku. Ku tymu zielōny z wiyrchu i żōłte po bokach. Ty wiysz, co to było?

Toć! Przeca to Chopek! Chocioż, trza pedzieć, niy cołki. Niy mioł swojij gowy z dugōm antynōm. Lucka przelazła bez tyn bajzel i dała sie do szukanio. Na łōżku – gowy niy było. Na stole – tyż niy. Pod szrankiym – niy! Przi wertiku – niy! Możno kajś na tepichu? Gynau!  Klocki z gowiczki leżały zaroz wele dźwiyrzi, pod ôbalōnym łōżeczkiym ôd pupki Any.

Lucyjka gibko poskłodała klocki do kupy i prziczepiyła do Chopkowego ciała.

– Chopku, Chopku, pedźcie mi: co sie tukej podzioło? – zawołała.

– Ach Lucko, kaj żeś to była? – ôdpedzioł Chopek tak markotnie, iże sie dziousze zrobiyło go żol. Dziwała sie na niego z szyroko ôtwartymi ôczami, a ôn zaczōn ôsprawiać:

– Ty żeś kajś poleciała i jo niy wiedzioł, co tyż je louz. My wszyscy ôstali sami: i jo, i pupka Ana, i dinozaur Rex, i inksze bawidołka. Ôni mi padali, co mōm sie niy starać, co przidziesz nazod… Ale jo ich niy słuchoł, jo chcioł cie znojś. I zaczōn żech szukać: trocha sam, trocha tam, trocha jeszcze kaj indzij. I jakech tak szukoł, to ôroz żech straciōł gowa! Wtynczos toch sie już fest wylynkoł! Nicech niy widzioł, ino lotoł, szukoł, chytoł, co ino szło. Bez gowy niy miołech na ciebie ani jak zawołać, ani sie kogo spytać… – Chopek z lankoru niy umioł dalij godać.

Lucka przituliła go i pohalała.

– Boroczku, niy starej sie! Przeca jo zawdy na ôstatku przida do dōm! Ana i Rex pedzieli ci prowda!

Chopek potrzebowoł chwile, coby sie ucholkać.

– To jo niy wiedzioł! Ale terozki już wiym: jak cie niy ma, to kiejś wrōcisz, pra?

– Toć, Chopeczku, toć!

Lucka wstoła i podziwała sie naôbkoło.

– Nō ja, to sie ale popochało! – pedziała trocha do Chopka, a trocha do siebie. – Ino fto to wszysko teroz posprzōnto?!

Jak czytać „Pucha” bajtlōm?

Kupiōł/kupiyła żeś “Niedźwiodka Pucha”, coby go poczytać bajtlōm? Brawo! Bydziecie mieć z tego moc szpasu bez nojmynij dziesiyńć familijnych wieczorōw – po jedyn na kożdy rozdzioł. Ino podwiela żeś jeszcze niy zaczōn/zaczła – dej pozōr! Nojprzōd poczytej se “Pucha” samymu/sama. Aby tyn rozdzioł, co go zaroz bydziesz czytać na głos.

Dej se wytuplikować, po jakimu to je takie ważne.

Roz – bo my durch niy sōm przizwyczajyni do czytanio ślōnskich tekstōw. A dzieckōm czytać trza na głos, nojlepij z intōnacyjōm i głosami ôd bohaterōw – musi to iś leko i naturalnie. Tōż jak bydymy sie pukać, to na drugi roz usłyszymy ôd nich, żeby dać sie do jakijś “normalnyj” ksiōnżki – napisanyj po polsku – przi kieryj niy mielimy takich problymōw.

Dwa – bo my niy sōm przizwyczajyni do eksperymyntōw z godkōm. To je mało wiela norma, iże we modernych ślōnskich tekstach godka je fest kōnserwatywno. Autory z wiynksza patrzōm, coby napisać tekst klarowny, autyntyczny, “czysty”. Taki, przi kierym czytocze pedzōm se “richtich, tak sie u nos godało”, “takech słyszoł godać mojij ōumy”, “to je ale echt po ślōnsku”. A Puch we przekładzie ôd Kulika trzimie sie blisko ôryginału, w kierym je moc bajstlowanio a graczkōw ze słowami. Niy ma to fest ciynżkie, a spokopiynie, co je louz, dowo moc szpasu… Ale niy znōmy tego, niy sōm my nauczyni tak czytać. Tōż jak ôroz trefisz jaki wic ze słōwek, a go niy poznosz, zaroz pudzie to wysłyszeć przi czytaniu. I ani ty, ani bajtel niy ôsmiejecie sie, a ku tymu bajtel zmiarkuje, iże cosik sam je niyrichtich. Trza tyn kōnsek znać, jak chcymy tak go przeczytać, coby jednyj abo drugij słownyj graczce pōmōc, a niy jōm popśnić.

Trzi – jak czytōmy bajtlōm i rozchodzi sie nōm ô nauka ślōnskij godki, muszymy se ta godka na żywo zmiyniać ze “ksiōnżkowyj” na “nasza”. Ô co sie rozchodzi? Tekst pisoł Grzegorz Kulik, co je z Bytōmia – i tako tyż je ôd niego godka. Tōż inkszo jak Twoja – chyba że prawie tyż tam miyszkosz. I jak czytosz to do siebie, to niy ma problymu, bo chocioż byś niy znoł/znała inkszych słōwek i formōw, to drap spokopisz, co je co, a ku tymu jeszcze zwiynkszysz swoja znajōmoś ślōnskij mowy. Ale przeca z czytaniym bajtlōm je inacyj! Ônym czytōmy gynau na to, coby tykły swojij-ślōnskij, czytanyj godki. Tōż dobrze by było, coby dostowały te formy, co je znajōm, co sōm do nich – i do ciebie – naturalne. Bezto na żywo, przi czytaniu, roz za kiedy bydzie trza cosik pozmiyniać. Niy przeczytōm, iże Kangu biere Rzika do kabzi – bo chca, coby moje bajtle przōdzij poznały-uwidziały-spokopiły słowo, co je używane u nos. Tōż czytōm – “do kapsy”, chocioż widza “kabzi”. Abo widza stoć “wziyna ja za rynka”, ale czytōm: “wziyna jōm za rynka”, bo tak sie u nos ôdmiynio. Wierza Ôpoloki bydōm se musiały pōzmiyniać roztōmajte “trowy” na “trouwy”, “ptoki” na “ptouki” – i tak dalij podug tego, jak tam kaj godka wyglōndo. Na szczyńście styknie ino trocha tryningu i roz dwa sie chyto te “cudze” formy i zmiynio na “nasze”.

“Puch je super” – padajōm moje dziecka. I richtich taki bōł – i do nich, i do mie. Ale coby naprowda radować sie z tego czytanio – i to społym z bajtlami – werci sie do niego przirychtować. Wiym to – sōm widza, kaj żech im je zmaściōł, boch se padoł – “E, jo tego niy szafna?!”. Tōż jak czytać, to dwa razy – roz do siebie, potym już wszyskim.

Jak śmiycie! – Greta Thunberg w ONZ (ślōnski przekłod)

Greta Thunberg, szesnoście lot staro klimatyczno aktywistka, we swojij przemowie w ONZ z pyńdziałku (24 września) ôstro skrytykowała światowych prziwōdcōw za kludzōno ôd nich polityka klimatyczno. Jeji słowa pociōngły za sobōm moc kōmyntorzy w mydiach i socialmydiach. Zrychtowołech ślōnski przekłod tyj przemowy.

Moja wiadōmoś je tako, że bydymy na wos filować.

To wszysko je źle. Mie sam miało niy być. Miałach być nazod w szkole, po drugij strōnie ôceanu. Atoli wszyscy prziłazicie do nos, do modych ludzi, po nadzieja. Jak śmiycie!

Ukradliżeście moje marzynia i moje dziecinne lata swojimi prōznymi słowami. Atoli durś jezech za jedna z tych szczyńśliwych. Ludzie cierpiōm. Ludzie umiyrajōm. Bulōm sie cołkie ekosystymy. Sōm my na poczōntku masowego pōmiyranio, a wszysko, ô czym wy umicie godać, to sōm piniōndze abo bojki ô utramyntnym ekōnōmicznym rōśniynciu. Jak śmiycie!

Bez wiyncyj jak 30 lot nauka była blank klarowno. Jak śmiycie ciyngiym ôbrocać wzrok, prziłazić sam a padać, że robicie za tela – jak potrzebnyj polityki i rozwiōnzań durś jeszcze ani niy widać!

Padocie, że nos słyszycie i że miarkujecie ta nogłoś. Ale jakoch by niy była markotno i zło, niy chca w to wierzić. Bo jak byście richtich spokopiyli sytuacyjo i durś niy dowali sie do dziołanio, to byście byli źli. A w to niy chca wierzić.

Popularno idyjo, coby zmyńszyć ymisyjo ô pōł bez 10 lot, dowo nōm ino 50% szans na to, coby ôstać niżyj jak 1,5 grada i [niesie] ryzyko zaczniyńcio lyńcucha reakcyjōw poza ludzkōm kōntrolōm, kierego niy idzie wrōcić.

Piyńdziesiōnt procynt to je do wos możno do zaakceptowanio. Ale w tych cyfrach niy ma pōnktōw krytycznych, wiynkszości pyntli skuplowań, nadbytnigo ôcieplynio skrytego we toksycznych zmaraszyniach luftu ani aspektōw klimatycznyj sprawiedliwości. [Te rachōnki] spuszczajōm sie na to, iże moja gyneracyjo wybiere ze luftu milijardy tōn waszego CO2 technologijami, kierych mało wiela jeszcze niy ma.

Tōż 50% to je ryzyko, kiere dō nos je niy do zaakceptowanio – do nos, co muszymy żyć z jego kōnsekwyncyjami.

Coby mieć 67% szans na ôstanie myńszego jak 1,5% zwiynkszynio globalnyj tymperatury – nojlepszyj ôpcyje danyj ôd Miyndzyregiyrunkowyj Grupy ds. Zmian Klimatu – 1. stycznia 2018 roku światu ôstało 420 gigatōn CO2 do wyymitowanio. Dzisio to je już mynij jak 350 gigatōn.

Jak śmiycie udować, że to idzie rozwiōnzać ino politykōm „business as usual” i jakisimi technicznymi rozwiōnzaniami? Z poziōmami ymisyje z dzisio tyn ôstatek budżetu CO2 blank sie straci za mynij jak ôsiym a pōł roku.

Dzisio niy pokożōm sie żodne rozwiōnzania abo plany zrychtowane podug tych danych, bo te nōmery sōm niyporynczne. A wyście durś niy sōm za tela majoryntni, coby godać, jak je.

Ôszydzōcie nos. Ale mode ludzie zaczynajōm miarkować ta wasza wyzdrada. Ôczy ôd prziszłych gyneracyjōw zaglōndajōm na wos. I jak uzdocie sie nos ôszydzić, godōm wōm: my wōm tego niy wyboczymy!

Niy dōmy wōm ôd tego zymknōńć. Tukej, teroz kryślymy wōm kryska. Świat sie ôcucuje. Idzie zmiana, jeźli sie to wōm podobo, abo niy.

Dziynkuja.

Przemowa idzie ôboczyć w internecie, bez przikłod sam (w angielskij godce).

Bojka ô płaczkach ôd utopca

Dzisio cosik blank inkszego – bojka do dziecek. Ôsprawiołech jōm na przileżytoś jednego festu na Giszowcu i uzdołech sie, coby zmiynić zapiski ze ślōnskōm wersyjōm na tekst, kiery możno kōmu sie przido. Niy ma przeca dostympnych za tela bojek do dziecek pō naszymu. Tōż downo, downo tymu…

…kiejś za starego piyrwyj, żōł se we Żlinicach kole Ôpolo bogaty gospodorz, co siedzioł na swojim srogim statku choby krōl. Mioł cołko moc żyznych, zielōnych łōnkōw nad Ôdrōm, ô kierych mōg pedzieć: ja, to sōm moje łōnki i ôd żodnego inkszego. Gospodorz mioł tela ziymi, iże ino do tych łōnkōw potrzebowoł jednego parobka, co by przi nich robiōł.

Ale kożdy jedyn rok, jak prziłaziōł czas kośby, te synki, co mu robiyły przi łōnkach, ôroz sie traciyły i żodnego niy szło znojś. Tak gospodorz potraciōł już sześciu karlusōw, rok za rokiym! Fest sie skuli tego staroł. Pomyśloł se: smola to! Żodnymu już niy dōm tyj roboty, chocioż by sie te moje łōnki miały blank przemarnić. Ôn sie tak trocha domyśloł, iże to utopiec wczas rano, jak jeszcze na trowie blyskała sie rosa, porywoł swoje ôfiary.

Na wiosna ale prziszoł ku gospodorzowi jedyn synek i poprosiōł go ô ta robota. Synek mianowoł sie Hanek, bōł ze drugij wsi, niy mioł ôjcōw i bōł fest biydny. Gospodorz, markotny, zaroz mu pedzioł, jaki to zły los mu sie przitrefiōł. Na to Hanek sie ôśmioł i pedzioł, iże ôn je rodzōny w niedziela, pod szczyńśliwōm gwiozdōm, beztōż rod bydzie robiōł za siōdmego synka na tych łōnkach. Gospodorz aże sie przeżegnoł, taki bōł wylynkany, ale Hanek zaroz sie go spytoł, co tyż dostanie, jak przegōni utopca. Gospodorz dugo niy medykowoł, ino ôbiecioł mu dać za żōna swoja nojmodszo cera, Trudka, kieryj prawie było siedminoście. Trudka to była dzioucha gryfno i miyło, a Hanek mioł jōm fest rod; jak ino ô nij pōmyśloł, zaroz w ôczach pokozały mu sie iskierki.

Bez cołko wiosna Hanek robiōł przi łōnkach. A po robocie chadzowoł ôd chałpy do chalpy, ôsobliwie tam, kaj żyli stare ludzie, i dowiadowoł sie, jeźli na takigo utopca niy ma aby jakigo knifu. Tōż jak mioł prziś czas kośby, synek już wiedzioł, co mo zrobić.

Ô pōłnocy poszoł na plac we wsi, kaj stoła staro, wielko lipa, przi kieryj downij były sōndy. Wyspinoł sie na sōm wiyrch i ułōmoł ś nij nojzdrowszo asta. Pozornie ściōngnoł ś nij skōra i we swojij izbie, tak coby żodyn go niy ôboczył, zaplōt dugo, fest dugo sznōra, a potym pokidoł na nia świyncōnōm wodōm, kiero – gańba godać – zachachmynciōł ze kościoła.

Jak prziszoł dziyń kośby, to Hanek wstoł piyrszy, przi rozwidnioku, podwiela jeszcze niy zapiōł kokot. Zebroł bojtel ze sznōrōm i polecioł na te łōnki. Tam se siod na wielgim kamiyniu i pozornie zaglōndoł na rzyka, a przi tymu śpiywoł swoja czarodziejsko śpiywka.

Nō pōdź sam z rzyki
I pokoż sie.
Lipowo sznōra
Mōm do ciebie.

Mie niy ucieczesz,
Chocioż byś chcioł.
Zaroz cie chyca,
I bydziesz mōj!

Ôroz zaszuszczała ta siwo woda, co pōmału se płynōła, zawioł siylny wiater i przed Hankiym pokozoł sie utopek: mały frop ze zielōnymi ôczami, ze szpicatōm, czerwonōm czopkōm i we wyjzdrzitym, czerwonym ancugu, cołkim mokrym ôd tyj wody. Ôtwar swoja żadno, szyroko gymba – a wōniało mu ś nij ôszkliwie na żaby i barzoły – i ôśmioł sie:
– Ho, ho – tyn tukej chopek chce sie zy mnōm prać! Ho, ho!

Hanek skoczōł ku utopcowi i utopiec skoczōł ku Hankowi i zaczli sie szarpać, i prać, i kulać po cołkij łōnce. Ale na ôstatku utopiec leżoł na ziymi, a Hanek siedzioł na nim z kolanami na piersi i na basie, aże tyn zielōny borok kucoł i pluł, a z gymby leciały mu zielōne bōmble. Synek ciōng go za zielōne włosy i bioło broda tak dugo, aże utopiec zaczōn prosić, coby mu darować życie.
– Ho, ho, mōj kochany utopku, już mie niy utopisz, ho, ho. – naśmiywoł sie Hanek – Powiydz mi, fto sam je siylniejszy?
– Ty, Hanku, ty mosz wiyncyj siyły. – ślimtoł żałośliwie utopiec – Ty znosz czarodziyjsko śpiywka i tajymno moc lipowego sznōra. Ale jak mi podarujesz moje życie, to bydziesz bogaty! Zebier wszysko, co zy mie spłynie, to bydzie twoja nagroda! Jo sie samstōnd biera, jo sam dużyj niy byda żōł. Powiydz gospodorzowi, coby wziōn swōj nojlepszy wōz, zaprzyng sztyry kōnie – ale takie nocmocniyjsze – i niych mie samtōnd wywiezie!
– A pudziesz ty fōrt? Ôbiecujesz? – Hanek musioł być pewny.
– Ja, ôbiecuja. Ino dej mi już pokōj! – utopiec blank sie rozryczoł.

Hanek wkuloł na pierś ôd utopca tyn srogi kamiyń, na kierym wachowoł, i tak boroka przitrzas, iże utopcowi poleciały ze ślypiōw cołkie strumiynie płaczkōw. Potym synek drap polecioł do wsi.

Gospodorz piyrw niy chcioł mu wierzić! Niy umioł spokopić, jak tyż taki syneczek poradziōł chycić niybezpiecznego stworoka, istnego utopca! Ale na ôstatku uwierzōł mu, bo synek bōł żywy i zdrowy w tyn czas, jak downij wszyskie synki już sie traciyły. Kozoł zaprzygać do nojlepszego woza sztyry kōnie, chocioż fest ich potrzebowoł na polu. Ôba pogzuli na łōnki.

Tam trefiyli utopca, gynau tak, jak go Hanek ôstawiōł. Karlus czympnōł przi boroku i uwidzioł cosik blyskać we trowie. To były utopcowe płaczki! Hanek chyciōł je i, podziwejcie sie, trzimoł w rynce byrki, diamynty, rubiny i inksze szlachetne kamiynie! Gibko powrażowoł sie to wszysko do kapsōw, a było tego tela, iże mioł strach, co wszyskigo niy zmieści! Wtynczos ôdkuloł kamiyń z piersi utopca, a tyn zarozki skoczōł do wody.

Tak zaczły sie przekludziny. Stworok wysmyczōł niywidzialne krzinie i rajzyntasze, bifyje i wertika, stoły i stołki ôd cołkij utopcowyj familije. Wszysko – jedne za drugim – wciepowoł na wōz. Było tego tela, że kożdy inkszy wōz downo by sie zarabowoł, a gorsze kōnie ani by tego niy uciōngły. Gospodorz i Hanek zawieźli utopca do starego koryta Ôdry, siedym kilometrōw ôd Żlinic, daleko ôd chałpōw i statkōw, w kierych żyli ludzie, tak coby utopiec żōł sie dalij w spokoju. Potym ôba wrōcili szczyńśliwi do dōm.

Hanek poprosiōł gospodorza ô pora dni fraj i pojechoł do miasta. Tam sprzedoł pora tych cynnych kamiyni i dostoł za nie kupa piniyndzy. Zaroz tyż ôbsztalowoł złoty pierzciōnek i zauszniczki do swojij libsty. Gospodorz dotrzimoł ôbiecki i chneda tyn biydny synek, z kierego ôroz zrobiōł sie bogocz, bōł mu za ziyncia.

Wesele trwało sztyry dni. Mōj prastarzik bōł za drużby u modych państwa i ôsprawioł mojimu starzikowi, iże smażyli tam na rożnie cołkie woły, a gorzołka loła sie strumiyniami – a była tako dobro, iże lepszyj w życiu niy piōł. A znoł sie na tym, bo było mu dziewiyńdziesiōnt dziewiyńć lot, jak umar.

Dwie dziurki w nosie, skōńczyło sie.

Podug bojki „Der Wassermann weint/O płaczącym utopcu” ôd Gerharta Barona ze zbioru „Baśnie/Märchen”.
Ôbrozek ôd Agi Jakimiec.

Polska chce cie zabić!

Musza ci wyzdradzić cosik fest ważnego. Niy godej ô tym żodnymu, to je  tajymne! Normalne ludzie niy śmiōm sie ô tym przewiedzieć, ale ciebie powia, ty żeś je szprytny.

Polska chce cie zabić. Ja, ciebie, Polska. Niy wierzisz mi, pra?

Zdo ci sie, iże kożde państwo musi stoć ô swojich ôbywatelōw, bo państwo to sōm te ôbywatele. Na to je, coby dować bezpieczyństwo, ôrganizować publiczne żywobycie, flyjgować nojsłabszych… Richtich, tako je teoryjo. Podziwej sie ale, jak to wyglōndo we Polsce.

Sużba zdrowio. Coroz dugszo raja do dochtora. Coroz myńszo pula z refundowanymi medykamyntami. Coroz mynij lazaretōw. Coroz gupszy systym dowanio budżetowych piniyndzy na zdrowie. Ô co sie rozchodzi? Ô to, cobyś niy żōł za dugo.

Luft. Regiyrōnek ekstra niy robi wiela, coby luft bōł czyściejszy. Chocioż smog zabijo moc ludzi i kosztuje kupa piniyndzy, kiere trza dokłodać do sużby zdrowio. Stracōne piniōndze z Unije na antysmogowy program? To niy ma nic ważnego. Luft je żadny i taki mo ôstać. Po jakimu? Cobyś niy żōł za dugo.

Transport. Wiyncyj efektywny, wiyncyj ekologiczny i tōńszy je transport publiczny – cugi, banki i co ino. Ale we Polsce bana durś ino swijali, piniōndze przeciepli na drogi do autōw. Chocioż auta polōm moc bynzyny, psujōm luft, sōm drogie i mynij bezpieczne do użytkownikōw. A czymu? Cobyś niy żōł za dugo, a podwiela żeś jeszcze niy umar, cobyś płaciōł tymu państwu piniōndze.

Klimatyczno polityka. Chocioż zdo sie, co za 30 lot bydzie już po ptokach i terozki je ôstatni czas, coby co z tym zrobić, polski regiyrōnek wiy lepij. Żodnych zgodōw, żodnego ekologicznego wynokwianio. Sam je Polska, sam je energijo z wynglo i durś bydzie, choby my mieli skludzić cołki wyngiel Rusyje. Po jakimu? Cobyś niy przeżōł do tego 2050.

Richtich, sztimuje – powiysz. – Ale skuli czego to wszysko? A jo ci ôdpowiym, bo jo znōm prowda. Skuli tego, co za dugo żyjymy. Za fest my prziszli ku tymu Zachodowi, za dobrze sie nōm zrobiyło. Starki i starziki przestały już wybiyrać sie na tamtyn świat, ino żyjōm i żyjōm: siedymdziesiōnt, ôsiymdziesiōnt, hneda i po sto lot. Żeby my jeszcze chcieli dziecka robić – ale katać! Przeca to sie zaroz ôbuli – bo fto na nos bydzie robiōł za te dziesiyńć, dwajścia, trzidziści lot!?

Tōż państwo widzi i państwo reaguje. Szło by zrychtować systym z pynzyjami, kiery niy zbankrutuje, systym zdrowio, co pochyto tych wszyskich pacjyntōw, mōndro i dugoterminowo polityka klimatyczno, transportowo i ekologiczno? Abo by szło, abo niy – ale na zicher żodyn skuli tego niy wygro przi welōnku. Tego wszyskigo niy werci sie wkludzać, jak fto chce w tym kraju se poregiyrować.

Nojwiynkszy problym to ludzie. Te, co żyjōm za dugo. Tōż jakby tak żyli krōcyj…

Godōm ci, a godōm ino prowda – ciynżko, tajymno, ale jedyno: Dej se pozōr! Być za polskigo ôbywatela to niy sōm graczki, to je sztuka przetrwanio! Polska chce cie zabić, bo jak za dugo bydziesz żōł, to sie Polska wykopyrtnie.

Teroz już wiysz. Żodnymu niy godej!