Trainspotting: It’s sh*te being Silesian

Roz za kiedy dowōm sie do przekłodanio. Roz za kiedy biere mie na eksperymynty. Roz za kiedy czuja sie naprowda, naprowda źle.

Do rzici być Ślōnzokiym
Sōm my nojmyńsi z nojmyńszych.
Maras tyj zdupcōnyj Ziymi!
Nojbardzij niyszczyńśliwy, nyndzny, przichlastowy, darymny abfal, co bōł kiedy wysrany w cywilizacyjo.
Niykierzi niynawidzōm Polokōw. Jo niy. To sōm ino ciuliki.
My ale sōm skolōnizowani ôd ciulikōw. Niy poradzili my ani znojś porzōndnyj kultury, coby nos skolōnizowała!
Regiyrujōm nami wymniszōne dupy.
Ciulato sytuacyjo do bycio, Tōmuś.

Lucka i chopek z klockōw – bojka

Lucka zicła sie na tepichu i ôbaliła kibelek z klockami. Potym wziyna jedyn klocek, drugi i dała sie do budowanio ś nich czego fajnego.

Z dwōch klockōw zrobiyła nogi, a z trzecigo bas. Inkszy – srogi, zielōny – zaczōn robić za pukiel, do kerego przidała żōłte rynce: jedna na jednyj, a drugo na drugij strōnie.

– Boroczku, już wszysko mosz, ale jeszcze niy mŏsz gowy! – pedziała Lucka i posznupała miyndzy klockami za takimi, co by robiyły za gowa. Żōłty na gymbiczka, czerwōny na włosy. Ku tymu jeszcze taki czorny, chudy a dugi, co piyknie pasowoł na antyna. Ale piykno gowa!

Lucka wraziyła gowa na pukiel i – dziwej sie! – ôroz leżoł wele nij gryfny chopek: z nogami, basym, puklym, rynkami a gowiczkōm. A na gowiczce – taaako antyna!

– Dobry, Chopku – pedziała Lucka – Jako to sie dzisio mocie?
– Dobry, Lucko! – prziwitoł sie Chopek. – Wszysko dobrze. Prawiech sie ôbudziōł.

Chopek chcioł stanōńć, ale jak ino sie dźwignōł, to zarozki mu ôdleciała gowa i pokulała sie po tepichu. Lucka sie ôśmioła! Zmiarkowała ale, co Chopek fest sie ô to zestaroł i zebrało mu sie na płacz. Tōż gibko pō nia chopsła, wziyna jōm i prziczepiyła Chopkowi nazod. Tyn bōł ale rod!

– Dziynkuja ci piyknie, Lucyjko – pedzioł.
– Niy ma za co, Chopeczku – ôdpedziała Lucka i zarozki sie go spytała – Pośniodocie teroz zy mnōm?

Lucka wiedziała, co już je dużo godzin, ale pōmyślała se, co Chopek jeszcze nic niy jod. Przeca prawie go zbudowała! Beztōż piyrw chciała dać mu pośniodać. Dopiyro niyskorzij przidzie czas na ôbiod i wieczerzo.

***

Lucka i Chopek pojedli se tak, co wyglōndali, choby im fto naplōmpoł basy. Potym dali sie do budowanio chałpki do Chopka, coby mioł kōnsek placu ino do siebie. A niyskorzij prziszli dō niego goście: pupka Ana i dinozaur Rex. Lucka wachowała, coby wszyscy byli radzi na tym byzuchu.

Ôroz usłyszała taty wołać z antryju:

– Lucka, zbiyrej sie. Jadymy!

Dziouszka zarozki poleciała, ani żodnymu niy pedziała “baj-baj!”. Bawidołka ôstały same.

***

Na wieczōr cołko familijo ściōngła nazod do dōm. Zarozki ôboczyli, iże cosik było sam niyrichtich.

Nojsōmprzōd tata, przi sebuwaniu, depnōł na co kanciatego.

-Aaa! – zaryczoł jak lew.

Chyciōł sie za bolawo szłapa i skokoł naôbkoło na drugij, tak że mało wiela niy ôbalił sie na mama i na Lucka.

– Lucka! Po jakimu klocki leżōm w antryju na zolu?! – zawołoł, jak sie ino trocha spamiyntoł.

– Ale jo ich sam niy rozsułach. – ôdpedziała Lucyjka. – Jo sie nimi bawiyła w mojij izbie, a niy tukej.

Tata ale blank jij niy uwierzōł.

Zaroz potym mama wlazła do kuchnie. A tam? Sumeryjo! Poôtwiyrane wszyskie szranczki i bratruła, niyprziwrzōne dźwiyrze do lodōwki i zamarznika! Na delōwce już stoła kałuża wody!

– Hanek! – zawołała mama na taty – my sam chyba mieli kradzioka. Wejrzij ino gibko do izbōw, czy nōm aby czego niy zebroł!

Tata polecioł do jednyj izby, do drugij: wszyńdzie to samo: poôtwiyrane dźwiyrze i bajzel – niysamowity! Ale – zdało sie – żodyn sprzynt sie niy straciōł. I telewizōr durś stoł, i kōmputer, i mamine ôbrazy durś wisiały na ścianach. Lucka wylynkała sie, co ftosik zebroł kōnsola i terozki niy bydzie miała już na czym grać, ale niy – czorno krzinka leżała tam, kaj zawdy. Tela co pōłka ze szpilami wyglōndała, choby fto w nij dugo za czymś sznupoł.

Nojgorzij było ale w Lucyjkowyj izbie. Tukej porozciepywane było chyba wszysko. Szaty, bawidołka, gry, pupy i ksiōnżki – choby sam przeszło prawe tornado! Lucyjka niy miała ani kaj stanōńć, tela tego było. Aże sie chyciyła za gowa.

Ôroz ale uwidziała na łōżku leżeć trocha klockōw. Doczkej ino! Dwa klocki na dole, jedyn, srogi, na postrzodku. Ku tymu zielōny z wiyrchu i żōłte po bokach. Ty wiysz, co to było?

Toć! Przeca to Chopek! Chocioż, trza pedzieć, niy cołki. Niy mioł swojij gowy z dugōm antynōm. Lucka przelazła bez tyn bajzel i dała sie do szukanio. Na łōżku – gowy niy było. Na stole – tyż niy. Pod szrankiym – niy! Przi wertiku – niy! Możno kajś na tepichu? Gynau!  Klocki z gowiczki leżały zaroz wele dźwiyrzi, pod ôbalōnym łōżeczkiym ôd pupki Any.

Lucyjka gibko poskłodała klocki do kupy i prziczepiyła do Chopkowego ciała.

– Chopku, Chopku, pedźcie mi: co sie tukej podzioło? – zawołała.

– Ach Lucko, kaj żeś to była? – ôdpedzioł Chopek tak markotnie, iże sie dziousze zrobiyło go żol. Dziwała sie na niego z szyroko ôtwartymi ôczami, a ôn zaczōn ôsprawiać:

– Ty żeś kajś poleciała i jo niy wiedzioł, co tyż je louz. My wszyscy ôstali sami: i jo, i pupka Ana, i dinozaur Rex, i inksze bawidołka. Ôni mi padali, co mōm sie niy starać, co przidziesz nazod… Ale jo ich niy słuchoł, jo chcioł cie znojś. I zaczōn żech szukać: trocha sam, trocha tam, trocha jeszcze kaj indzij. I jakech tak szukoł, to ôroz żech straciōł gowa! Wtynczos toch sie już fest wylynkoł! Nicech niy widzioł, ino lotoł, szukoł, chytoł, co ino szło. Bez gowy niy miołech na ciebie ani jak zawołać, ani sie kogo spytać… – Chopek z lankoru niy umioł dalij godać.

Lucka przituliła go i pohalała.

– Boroczku, niy starej sie! Przeca jo zawdy na ôstatku przida do dōm! Ana i Rex pedzieli ci prowda!

Chopek potrzebowoł chwile, coby sie ucholkać.

– To jo niy wiedzioł! Ale terozki już wiym: jak cie niy ma, to kiejś wrōcisz, pra?

– Toć, Chopeczku, toć!

Lucka wstoła i podziwała sie naôbkoło.

– Nō ja, to sie ale popochało! – pedziała trocha do Chopka, a trocha do siebie. – Ino fto to wszysko teroz posprzōnto?!

Jak czytać „Pucha” bajtlōm?

Kupiōł/kupiyła żeś “Niedźwiodka Pucha”, coby go poczytać bajtlōm? Brawo! Bydziecie mieć z tego moc szpasu bez nojmynij dziesiyńć familijnych wieczorōw – po jedyn na kożdy rozdzioł. Ino podwiela żeś jeszcze niy zaczōn/zaczła – dej pozōr! Nojprzōd poczytej se “Pucha” samymu/sama. Aby tyn rozdzioł, co go zaroz bydziesz czytać na głos.

Dej se wytuplikować, po jakimu to je takie ważne.

Roz – bo my durch niy sōm przizwyczajyni do czytanio ślōnskich tekstōw. A dzieckōm czytać trza na głos, nojlepij z intōnacyjōm i głosami ôd bohaterōw – musi to iś leko i naturalnie. Tōż jak bydymy sie pukać, to na drugi roz usłyszymy ôd nich, żeby dać sie do jakijś “normalnyj” ksiōnżki – napisanyj po polsku – przi kieryj niy mielimy takich problymōw.

Dwa – bo my niy sōm przizwyczajyni do eksperymyntōw z godkōm. To je mało wiela norma, iże we modernych ślōnskich tekstach godka je fest kōnserwatywno. Autory z wiynksza patrzōm, coby napisać tekst klarowny, autyntyczny, “czysty”. Taki, przi kierym czytocze pedzōm se “richtich, tak sie u nos godało”, “takech słyszoł godać mojij ōumy”, “to je ale echt po ślōnsku”. A Puch we przekładzie ôd Kulika trzimie sie blisko ôryginału, w kierym je moc bajstlowanio a graczkōw ze słowami. Niy ma to fest ciynżkie, a spokopiynie, co je louz, dowo moc szpasu… Ale niy znōmy tego, niy sōm my nauczyni tak czytać. Tōż jak ôroz trefisz jaki wic ze słōwek, a go niy poznosz, zaroz pudzie to wysłyszeć przi czytaniu. I ani ty, ani bajtel niy ôsmiejecie sie, a ku tymu bajtel zmiarkuje, iże cosik sam je niyrichtich. Trza tyn kōnsek znać, jak chcymy tak go przeczytać, coby jednyj abo drugij słownyj graczce pōmōc, a niy jōm popśnić.

Trzi – jak czytōmy bajtlōm i rozchodzi sie nōm ô nauka ślōnskij godki, muszymy se ta godka na żywo zmiyniać ze “ksiōnżkowyj” na “nasza”. Ô co sie rozchodzi? Tekst pisoł Grzegorz Kulik, co je z Bytōmia – i tako tyż je ôd niego godka. Tōż inkszo jak Twoja – chyba że prawie tyż tam miyszkosz. I jak czytosz to do siebie, to niy ma problymu, bo chocioż byś niy znoł/znała inkszych słōwek i formōw, to drap spokopisz, co je co, a ku tymu jeszcze zwiynkszysz swoja znajōmoś ślōnskij mowy. Ale przeca z czytaniym bajtlōm je inacyj! Ônym czytōmy gynau na to, coby tykły swojij-ślōnskij, czytanyj godki. Tōż dobrze by było, coby dostowały te formy, co je znajōm, co sōm do nich – i do ciebie – naturalne. Bezto na żywo, przi czytaniu, roz za kiedy bydzie trza cosik pozmiyniać. Niy przeczytōm, iże Kangu biere Rzika do kabzi – bo chca, coby moje bajtle przōdzij poznały-uwidziały-spokopiły słowo, co je używane u nos. Tōż czytōm – “do kapsy”, chocioż widza “kabzi”. Abo widza stoć “wziyna ja za rynka”, ale czytōm: “wziyna jōm za rynka”, bo tak sie u nos ôdmiynio. Wierza Ôpoloki bydōm se musiały pōzmiyniać roztōmajte “trowy” na “trouwy”, “ptoki” na “ptouki” – i tak dalij podug tego, jak tam kaj godka wyglōndo. Na szczyńście styknie ino trocha tryningu i roz dwa sie chyto te “cudze” formy i zmiynio na “nasze”.

“Puch je super” – padajōm moje dziecka. I richtich taki bōł – i do nich, i do mie. Ale coby naprowda radować sie z tego czytanio – i to społym z bajtlami – werci sie do niego przirychtować. Wiym to – sōm widza, kaj żech im je zmaściōł, boch se padoł – “E, jo tego niy szafna?!”. Tōż jak czytać, to dwa razy – roz do siebie, potym już wszyskim.

Jak śmiycie! – Greta Thunberg w ONZ (ślōnski przekłod)

Greta Thunberg, szesnoście lot staro klimatyczno aktywistka, we swojij przemowie w ONZ z pyńdziałku (24 września) ôstro skrytykowała światowych prziwōdcōw za kludzōno ôd nich polityka klimatyczno. Jeji słowa pociōngły za sobōm moc kōmyntorzy w mydiach i socialmydiach. Zrychtowołech ślōnski przekłod tyj przemowy.

Moja wiadōmoś je tako, że bydymy na wos filować.

To wszysko je źle. Mie sam miało niy być. Miałach być nazod w szkole, po drugij strōnie ôceanu. Atoli wszyscy prziłazicie do nos, do modych ludzi, po nadzieja. Jak śmiycie!

Ukradliżeście moje marzynia i moje dziecinne lata swojimi prōznymi słowami. Atoli durś jezech za jedna z tych szczyńśliwych. Ludzie cierpiōm. Ludzie umiyrajōm. Bulōm sie cołkie ekosystymy. Sōm my na poczōntku masowego pōmiyranio, a wszysko, ô czym wy umicie godać, to sōm piniōndze abo bojki ô utramyntnym ekōnōmicznym rōśniynciu. Jak śmiycie!

Bez wiyncyj jak 30 lot nauka była blank klarowno. Jak śmiycie ciyngiym ôbrocać wzrok, prziłazić sam a padać, że robicie za tela – jak potrzebnyj polityki i rozwiōnzań durś jeszcze ani niy widać!

Padocie, że nos słyszycie i że miarkujecie ta nogłoś. Ale jakoch by niy była markotno i zło, niy chca w to wierzić. Bo jak byście richtich spokopiyli sytuacyjo i durś niy dowali sie do dziołanio, to byście byli źli. A w to niy chca wierzić.

Popularno idyjo, coby zmyńszyć ymisyjo ô pōł bez 10 lot, dowo nōm ino 50% szans na to, coby ôstać niżyj jak 1,5 grada i [niesie] ryzyko zaczniyńcio lyńcucha reakcyjōw poza ludzkōm kōntrolōm, kierego niy idzie wrōcić.

Piyńdziesiōnt procynt to je do wos możno do zaakceptowanio. Ale w tych cyfrach niy ma pōnktōw krytycznych, wiynkszości pyntli skuplowań, nadbytnigo ôcieplynio skrytego we toksycznych zmaraszyniach luftu ani aspektōw klimatycznyj sprawiedliwości. [Te rachōnki] spuszczajōm sie na to, iże moja gyneracyjo wybiere ze luftu milijardy tōn waszego CO2 technologijami, kierych mało wiela jeszcze niy ma.

Tōż 50% to je ryzyko, kiere dō nos je niy do zaakceptowanio – do nos, co muszymy żyć z jego kōnsekwyncyjami.

Coby mieć 67% szans na ôstanie myńszego jak 1,5% zwiynkszynio globalnyj tymperatury – nojlepszyj ôpcyje danyj ôd Miyndzyregiyrunkowyj Grupy ds. Zmian Klimatu – 1. stycznia 2018 roku światu ôstało 420 gigatōn CO2 do wyymitowanio. Dzisio to je już mynij jak 350 gigatōn.

Jak śmiycie udować, że to idzie rozwiōnzać ino politykōm „business as usual” i jakisimi technicznymi rozwiōnzaniami? Z poziōmami ymisyje z dzisio tyn ôstatek budżetu CO2 blank sie straci za mynij jak ôsiym a pōł roku.

Dzisio niy pokożōm sie żodne rozwiōnzania abo plany zrychtowane podug tych danych, bo te nōmery sōm niyporynczne. A wyście durś niy sōm za tela majoryntni, coby godać, jak je.

Ôszydzōcie nos. Ale mode ludzie zaczynajōm miarkować ta wasza wyzdrada. Ôczy ôd prziszłych gyneracyjōw zaglōndajōm na wos. I jak uzdocie sie nos ôszydzić, godōm wōm: my wōm tego niy wyboczymy!

Niy dōmy wōm ôd tego zymknōńć. Tukej, teroz kryślymy wōm kryska. Świat sie ôcucuje. Idzie zmiana, jeźli sie to wōm podobo, abo niy.

Dziynkuja.

Przemowa idzie ôboczyć w internecie, bez przikłod sam (w angielskij godce).

Bojka ô płaczkach ôd utopca

Dzisio cosik blank inkszego – bojka do dziecek. Ôsprawiołech jōm na przileżytoś jednego festu na Giszowcu i uzdołech sie, coby zmiynić zapiski ze ślōnskōm wersyjōm na tekst, kiery możno kōmu sie przido. Niy ma przeca dostympnych za tela bojek do dziecek pō naszymu. Tōż downo, downo tymu…

…kiejś za starego piyrwyj, żōł se we Żlinicach kole Ôpolo bogaty gospodorz, co siedzioł na swojim srogim statku choby krōl. Mioł cołko moc żyznych, zielōnych łōnkōw nad Ôdrōm, ô kierych mōg pedzieć: ja, to sōm moje łōnki i ôd żodnego inkszego. Gospodorz mioł tela ziymi, iże ino do tych łōnkōw potrzebowoł jednego parobka, co by przi nich robiōł.

Ale kożdy jedyn rok, jak prziłaziōł czas kośby, te synki, co mu robiyły przi łōnkach, ôroz sie traciyły i żodnego niy szło znojś. Tak gospodorz potraciōł już sześciu karlusōw, rok za rokiym! Fest sie skuli tego staroł. Pomyśloł se: smola to! Żodnymu już niy dōm tyj roboty, chocioż by sie te moje łōnki miały blank przemarnić. Ôn sie tak trocha domyśloł, iże to utopiec wczas rano, jak jeszcze na trowie blyskała sie rosa, porywoł swoje ôfiary.

Na wiosna ale prziszoł ku gospodorzowi jedyn synek i poprosiōł go ô ta robota. Synek mianowoł sie Hanek, bōł ze drugij wsi, niy mioł ôjcōw i bōł fest biydny. Gospodorz, markotny, zaroz mu pedzioł, jaki to zły los mu sie przitrefiōł. Na to Hanek sie ôśmioł i pedzioł, iże ôn je rodzōny w niedziela, pod szczyńśliwōm gwiozdōm, beztōż rod bydzie robiōł za siōdmego synka na tych łōnkach. Gospodorz aże sie przeżegnoł, taki bōł wylynkany, ale Hanek zaroz sie go spytoł, co tyż dostanie, jak przegōni utopca. Gospodorz dugo niy medykowoł, ino ôbiecioł mu dać za żōna swoja nojmodszo cera, Trudka, kieryj prawie było siedminoście. Trudka to była dzioucha gryfno i miyło, a Hanek mioł jōm fest rod; jak ino ô nij pōmyśloł, zaroz w ôczach pokozały mu sie iskierki.

Bez cołko wiosna Hanek robiōł przi łōnkach. A po robocie chadzowoł ôd chałpy do chalpy, ôsobliwie tam, kaj żyli stare ludzie, i dowiadowoł sie, jeźli na takigo utopca niy ma aby jakigo knifu. Tōż jak mioł prziś czas kośby, synek już wiedzioł, co mo zrobić.

Ô pōłnocy poszoł na plac we wsi, kaj stoła staro, wielko lipa, przi kieryj downij były sōndy. Wyspinoł sie na sōm wiyrch i ułōmoł ś nij nojzdrowszo asta. Pozornie ściōngnoł ś nij skōra i we swojij izbie, tak coby żodyn go niy ôboczył, zaplōt dugo, fest dugo sznōra, a potym pokidoł na nia świyncōnōm wodōm, kiero – gańba godać – zachachmynciōł ze kościoła.

Jak prziszoł dziyń kośby, to Hanek wstoł piyrszy, przi rozwidnioku, podwiela jeszcze niy zapiōł kokot. Zebroł bojtel ze sznōrōm i polecioł na te łōnki. Tam se siod na wielgim kamiyniu i pozornie zaglōndoł na rzyka, a przi tymu śpiywoł swoja czarodziejsko śpiywka.

Nō pōdź sam z rzyki
I pokoż sie.
Lipowo sznōra
Mōm do ciebie.

Mie niy ucieczesz,
Chocioż byś chcioł.
Zaroz cie chyca,
I bydziesz mōj!

Ôroz zaszuszczała ta siwo woda, co pōmału se płynōła, zawioł siylny wiater i przed Hankiym pokozoł sie utopek: mały frop ze zielōnymi ôczami, ze szpicatōm, czerwonōm czopkōm i we wyjzdrzitym, czerwonym ancugu, cołkim mokrym ôd tyj wody. Ôtwar swoja żadno, szyroko gymba – a wōniało mu ś nij ôszkliwie na żaby i barzoły – i ôśmioł sie:
– Ho, ho – tyn tukej chopek chce sie zy mnōm prać! Ho, ho!

Hanek skoczōł ku utopcowi i utopiec skoczōł ku Hankowi i zaczli sie szarpać, i prać, i kulać po cołkij łōnce. Ale na ôstatku utopiec leżoł na ziymi, a Hanek siedzioł na nim z kolanami na piersi i na basie, aże tyn zielōny borok kucoł i pluł, a z gymby leciały mu zielōne bōmble. Synek ciōng go za zielōne włosy i bioło broda tak dugo, aże utopiec zaczōn prosić, coby mu darować życie.
– Ho, ho, mōj kochany utopku, już mie niy utopisz, ho, ho. – naśmiywoł sie Hanek – Powiydz mi, fto sam je siylniejszy?
– Ty, Hanku, ty mosz wiyncyj siyły. – ślimtoł żałośliwie utopiec – Ty znosz czarodziyjsko śpiywka i tajymno moc lipowego sznōra. Ale jak mi podarujesz moje życie, to bydziesz bogaty! Zebier wszysko, co zy mie spłynie, to bydzie twoja nagroda! Jo sie samstōnd biera, jo sam dużyj niy byda żōł. Powiydz gospodorzowi, coby wziōn swōj nojlepszy wōz, zaprzyng sztyry kōnie – ale takie nocmocniyjsze – i niych mie samtōnd wywiezie!
– A pudziesz ty fōrt? Ôbiecujesz? – Hanek musioł być pewny.
– Ja, ôbiecuja. Ino dej mi już pokōj! – utopiec blank sie rozryczoł.

Hanek wkuloł na pierś ôd utopca tyn srogi kamiyń, na kierym wachowoł, i tak boroka przitrzas, iże utopcowi poleciały ze ślypiōw cołkie strumiynie płaczkōw. Potym synek drap polecioł do wsi.

Gospodorz piyrw niy chcioł mu wierzić! Niy umioł spokopić, jak tyż taki syneczek poradziōł chycić niybezpiecznego stworoka, istnego utopca! Ale na ôstatku uwierzōł mu, bo synek bōł żywy i zdrowy w tyn czas, jak downij wszyskie synki już sie traciyły. Kozoł zaprzygać do nojlepszego woza sztyry kōnie, chocioż fest ich potrzebowoł na polu. Ôba pogzuli na łōnki.

Tam trefiyli utopca, gynau tak, jak go Hanek ôstawiōł. Karlus czympnōł przi boroku i uwidzioł cosik blyskać we trowie. To były utopcowe płaczki! Hanek chyciōł je i, podziwejcie sie, trzimoł w rynce byrki, diamynty, rubiny i inksze szlachetne kamiynie! Gibko powrażowoł sie to wszysko do kapsōw, a było tego tela, iże mioł strach, co wszyskigo niy zmieści! Wtynczos ôdkuloł kamiyń z piersi utopca, a tyn zarozki skoczōł do wody.

Tak zaczły sie przekludziny. Stworok wysmyczōł niywidzialne krzinie i rajzyntasze, bifyje i wertika, stoły i stołki ôd cołkij utopcowyj familije. Wszysko – jedne za drugim – wciepowoł na wōz. Było tego tela, że kożdy inkszy wōz downo by sie zarabowoł, a gorsze kōnie ani by tego niy uciōngły. Gospodorz i Hanek zawieźli utopca do starego koryta Ôdry, siedym kilometrōw ôd Żlinic, daleko ôd chałpōw i statkōw, w kierych żyli ludzie, tak coby utopiec żōł sie dalij w spokoju. Potym ôba wrōcili szczyńśliwi do dōm.

Hanek poprosiōł gospodorza ô pora dni fraj i pojechoł do miasta. Tam sprzedoł pora tych cynnych kamiyni i dostoł za nie kupa piniyndzy. Zaroz tyż ôbsztalowoł złoty pierzciōnek i zauszniczki do swojij libsty. Gospodorz dotrzimoł ôbiecki i chneda tyn biydny synek, z kierego ôroz zrobiōł sie bogocz, bōł mu za ziyncia.

Wesele trwało sztyry dni. Mōj prastarzik bōł za drużby u modych państwa i ôsprawioł mojimu starzikowi, iże smażyli tam na rożnie cołkie woły, a gorzołka loła sie strumiyniami – a była tako dobro, iże lepszyj w życiu niy piōł. A znoł sie na tym, bo było mu dziewiyńdziesiōnt dziewiyńć lot, jak umar.

Dwie dziurki w nosie, skōńczyło sie.

Podug bojki „Der Wassermann weint/O płaczącym utopcu” ôd Gerharta Barona ze zbioru „Baśnie/Märchen”.
Ôbrozek ôd Agi Jakimiec.

Polska chce cie zabić!

Musza ci wyzdradzić cosik fest ważnego. Niy godej ô tym żodnymu, to je  tajymne! Normalne ludzie niy śmiōm sie ô tym przewiedzieć, ale ciebie powia, ty żeś je szprytny.

Polska chce cie zabić. Ja, ciebie, Polska. Niy wierzisz mi, pra?

Zdo ci sie, iże kożde państwo musi stoć ô swojich ôbywatelōw, bo państwo to sōm te ôbywatele. Na to je, coby dować bezpieczyństwo, ôrganizować publiczne żywobycie, flyjgować nojsłabszych… Richtich, tako je teoryjo. Podziwej sie ale, jak to wyglōndo we Polsce.

Sużba zdrowio. Coroz dugszo raja do dochtora. Coroz myńszo pula z refundowanymi medykamyntami. Coroz mynij lazaretōw. Coroz gupszy systym dowanio budżetowych piniyndzy na zdrowie. Ô co sie rozchodzi? Ô to, cobyś niy żōł za dugo.

Luft. Regiyrōnek ekstra niy robi wiela, coby luft bōł czyściejszy. Chocioż smog zabijo moc ludzi i kosztuje kupa piniyndzy, kiere trza dokłodać do sużby zdrowio. Stracōne piniōndze z Unije na antysmogowy program? To niy ma nic ważnego. Luft je żadny i taki mo ôstać. Po jakimu? Cobyś niy żōł za dugo.

Transport. Wiyncyj efektywny, wiyncyj ekologiczny i tōńszy je transport publiczny – cugi, banki i co ino. Ale we Polsce bana durś ino swijali, piniōndze przeciepli na drogi do autōw. Chocioż auta polōm moc bynzyny, psujōm luft, sōm drogie i mynij bezpieczne do użytkownikōw. A czymu? Cobyś niy żōł za dugo, a podwiela żeś jeszcze niy umar, cobyś płaciōł tymu państwu piniōndze.

Klimatyczno polityka. Chocioż zdo sie, co za 30 lot bydzie już po ptokach i terozki je ôstatni czas, coby co z tym zrobić, polski regiyrōnek wiy lepij. Żodnych zgodōw, żodnego ekologicznego wynokwianio. Sam je Polska, sam je energijo z wynglo i durś bydzie, choby my mieli skludzić cołki wyngiel Rusyje. Po jakimu? Cobyś niy przeżōł do tego 2050.

Richtich, sztimuje – powiysz. – Ale skuli czego to wszysko? A jo ci ôdpowiym, bo jo znōm prowda. Skuli tego, co za dugo żyjymy. Za fest my prziszli ku tymu Zachodowi, za dobrze sie nōm zrobiyło. Starki i starziki przestały już wybiyrać sie na tamtyn świat, ino żyjōm i żyjōm: siedymdziesiōnt, ôsiymdziesiōnt, hneda i po sto lot. Żeby my jeszcze chcieli dziecka robić – ale katać! Przeca to sie zaroz ôbuli – bo fto na nos bydzie robiōł za te dziesiyńć, dwajścia, trzidziści lot!?

Tōż państwo widzi i państwo reaguje. Szło by zrychtować systym z pynzyjami, kiery niy zbankrutuje, systym zdrowio, co pochyto tych wszyskich pacjyntōw, mōndro i dugoterminowo polityka klimatyczno, transportowo i ekologiczno? Abo by szło, abo niy – ale na zicher żodyn skuli tego niy wygro przi welōnku. Tego wszyskigo niy werci sie wkludzać, jak fto chce w tym kraju se poregiyrować.

Nojwiynkszy problym to ludzie. Te, co żyjōm za dugo. Tōż jakby tak żyli krōcyj…

Godōm ci, a godōm ino prowda – ciynżko, tajymno, ale jedyno: Dej se pozōr! Być za polskigo ôbywatela to niy sōm graczki, to je sztuka przetrwanio! Polska chce cie zabić, bo jak za dugo bydziesz żōł, to sie Polska wykopyrtnie.

Teroz już wiysz. Żodnymu niy godej!

Przōnie, śmiyrć + roboty

Trzi razy top trzi. Z tych ôśminŏstu szortōw, co ś nich je słōżōnŏ netflixowŏ seryjŏ, ôbrołech dziewiyńć takich, ô kierych chciołech cosik pedzieć.

Top 3

The Witness – skuli tyj animacyje. Zdŏ mi sie, co to je miszōng filmu a kryślyniŏ, ale efekt je niysamowity. Nojwiyncyj cyberpunkowe ś nich wszyskich, cudne, do ôbejrzyniŏ jeszcze rŏz i jeszcze rŏz. Ino niy przi dzieckach…

Beyound the Aquila Rift – je w tym kōnsku cosik klasycznego. I ta zorta sci-fi, z kosmoszifami, skokami bez kosmiczne wrota i trułami do hibernacyje. I ta fabuła, choby z  antologije fantastycznych ôsprowek. Wszysko to już znōm, wszysko to już było – ale sam to je fajne, udane. Rŏdech to ôglōndoł.

Helping Hand – choby ôsprŏwka ze uniwersum Grawitacyje. Porzōndne low level hard sf. Pŏra minut, bez kiere poznowŏsz bohatyrka, mŏsz ô nia strach i kibicujesz jij, coby poradziyła przeżyć. Przajka ôdy mie.

Trzi fajne, bo ôsobiste

Ice Age – Mielimy w robocie lodōwka, a w nij termos z bigosym. I tak my go mieli dziyń, dwa, tydziyń, miesiōnc, rok. A potym my go ôtwarli… Tymu ta historyjŏ je mi blisko.

Shape-Shifters – Jak fto groł kiejś we Wilkołaka: Apokalipsa, to bydzie widzioł blank inkszy film. Lepszy, bo trza pedzieć, co za wiela sam niy ma. Grołech, widziołech, miołech szpas.

When the Yoghurt Took Over – Trza mieć zŏca do żywyj kultury bakteryjōw.

Bottom 3, abo te, kiere żech wyłōnczōł

Sucker of Souls – Ta kryska takŏ niy dō mie. I ta historyjŏ (podug tego, jak sie zapowiadała) – tyż niy za fest. Pierōn wiy – możno tam je taki twist, żech straciōł fabularnie nojlepszy film ze wszystkich ôśminŏstu.

Good Hunting – niy moja estetyka, niy moje klimaty. Jak ino żech uwidzioł, co to je, zarozki żech przeklikoł na nastympny.

Blindspot – i zaś – jakech ôbŏczył tako animacyjŏ, te wice, ta akcyjo – toch zaroz przeklikoł dalij. Ciekawe, co przy 8-10 minut dugich filmach niy ma żol przełōnczyć na nastympny, jak sie kiery niy widzi.

 

Przōnie, śmiyrć + roboty to niy ma rzecz, na kiero na zicher trza wejrzeć przed śmierciōm. Ale jak jeszcze sie niy bieresz na tamtyn świat, a rŏd byś kuknōł na co fajnego, to wiysz, jak znojś Netlix.

 

COP24 – Ty tyż możesz pōmōc!

Jakech to dobrze spokopiōł, to sytuacyjo je takŏ: mōmy jeszcze jakie dziesiyńć-piytnoście lŏt. Abo blank ustanymy ymitować do atmosfery CO2 i bez to bydymy mieć aby szansa, coby sztopnōńć zmiana klimatu, abo przestōmpiymy pōnkt krytyczny, za kierym wszysko piźnie i zacznie sie klimatycznŏ, ale tyż cywilizacyjnŏ apokalipsa. Terŏzki, na trefie we Katowicach, rozchodzi sie ô to, coby szafnōńć niymożebne: coby wszyskie kraje na świecie dogŏdały sie (piyrszŏ niymożność) i narychtowały plan, coby wynulować ymisyjo gazōw cieplarnianych (drugŏ niymożność). Abo Mission Impossible terŏz, abo Mad Max za 20-30 lŏt.

Tōż medykuja: co jŏ moga zrobić? Mogymy my – normalne ludzie – aby troszyczka pōmōc? Chyba niy.

Abo? Suchejcie, je plan!

Jak już te wszyskie basŏki dō nŏs sam sjechały i bez pŏra dni muszōm dychać tym luftym, co my… To możno im pokŏżymy, iże sam richtich je źle? Iże naprŏwdy niy idzie tukej dychać? Iże problym ze zmaraszōnym luftym to niy ma ino hipotetycznŏ katastrofa za piytnoście lŏt, ale cosik, co szkłōdzi już, sam, terŏz?

Plan je taki: ôd dzisio, aże do kōńca tego trefu, bierymy i polymy bele czym. Tōni wyngiel. Nojgorszy mul. Plastik, ôpōny, folijo. Hajcujcie na fol! Karnijcie sie autym, chociŏż byście niy mieli kaj jechać. Pamiyntŏcie, jak łōńskigo roku mielimy sam smog na 2000% normy? Pōdźcie – cisnymy tak, coby zrobić ze trzi – sztyry – piyńć tysiyncy!

Trza tyn luft tak zasmolić, coby kŏżdy jedyn gość uwidzioł, jak sam je darymnie i co na zicher musi sie cosik z tym podziŏć.  Coby im stoły te biołe ściany ôd trefowego miasteczka, coby tak zaczli kucać, iże niy poradzōm ôsmolić tymatu.

To je nasza szansa – możno ino ta jedna. Bez tego żŏdyn Duda, żŏdyn Morawiecki niy dadzōm sie pokōj z wynglym, niy przeciepiōm sie na alternatywne zdrzōdła ynergije, niy zrobiōm nic, coby sam szło dychać. Żŏdne kroje niy ôbrōcōm swojij produkcyje, gospodarki a ynergytyki ô 180 stopni – jak to bezma trza. Abo nasza szokowŏ terapijŏ – abo psinco.

Tōż Katowice – Huty – Ślōnsk. Pōdźcie! Pŏlymy, jakby miało niy być jutra! Dyć godajōm, co richtich mŏ go niy być.

Alien Artifacts abo Ślōnzŏki w kosmosie

Alien Artifacts to je karcianŏ gra science-fiction, kiero wydali my (tj. Portal Games, fyrma, w kieryj robia) łōńskigo roku. Szpil pokŏzoł sie po angielsku, pō niymiecku, polsku a francusku. Wierza edycyjōw bydzie jeszcze wiyncyj, bo fany przijyni go blank dobrze.

Rozchodzi sie w nim ô to, coby z kartōw w roztōmajtych zortach zbudować nojlepsze kosmiczne imperium. I jak to w takich szpilach je, idzie sam znojś wiela planet, światōw, kosmoszifōw a technologijōw. A tym wszyskim dingsōm trza było dać jakie miano.

Pōmŏgali mi przi tymu kamraty z Holandyje a Belgije, tōż je trocha easter eggōw ôd nich. Ku tymu trza było bliknōńć ôkiym do Amerykanōw (to je do fyrmy nojwiynkszy rynek), a do Polŏkōw (tōż bez przikłŏd idzie znojś planeta Lem abo zbudować szif, co sie mianuje… Frania). Wziōnech tyż cosik z mitologije roztōmajtych nacyjōw, ôd Inkōw aże ku Baskōm. Alech durś mioł plac, coby wkludzić co ôd nŏs.

Tōż jakby fto chcioł, to idzie sam wlyź do szifu „Princ von Pless” i lŏtać miyndzy cwilingowymi planetami Hanush i Hedwig, a na ôstatku przidokować na sztela, co je na ôrbicie ôd Gleiwitz.

Przi tymu pokŏzało sie, co mōj amerykański kamrat chcioł mi zrobić geszynk. Tak tyż jedna korporacyjŏ zmianowoł „Salysion”, bez co tyn świat je jeszcze wiyncyj „Silesian”, jakech sie to forsztelowoł.

Niy starejcie sie, niy stracōm sie Ślōnzŏki w kosmosie!

Profesōr Sławek abo problym z welōnkiym

Dzisio sie pokŏzało – podug nowiny ze Silesiōna – iże do sztartowaniŏ dŏwŏ sie profesōr Tadeusz Sławek. Super! – pomyślołech i kliknōłżech dalij, coby ôbŏczyć, pod jakim szildym. I tela miołech tyj uciechy: rozchodzi sie ô Koalicyjo Ôbywatelsko, abo miszung Platformy z Modernōm.

Nō to przi welowaniu w Katowicach byda mieć problym. Na jedne: rychtujōm sie sam naprŏwda siylne kandydaty. Ciynżko mi znojś publiczno ôsoba, kieryj bych wierził wiyncyj jak profesōrowi Sławkowi. Za sztudynta sztudiyrowoł – i chowoł żech sie – u niego. Jakby niy ôn, niy poczytoł, niy poznoł, a niy spokopiōłbych tego, co dzisio mōm w gowie. To je jedyn z tych trzech abo sztyrech ludzi Uniwersytetu Ślōnskigo, co byli dō mie richtich ważni.

Ku tymu mōmy sam kandydata na prezydynta miasta, Jarosława Makowskigo, co tyż dobrze wyglōndŏ: moderny, kōmunikatywny, aktywny niy ino terŏz, pŏra miesiyncy przed welōnkiym, ale dugszy czas. I bezma to ôn skludziōł profesora Sławka.

Na drugie ale je tyn szild, za kierym stoi Platforma… Dŏwno żech sie ôbiecoł, co prawie na nia już żŏdyn rŏz niy dōm głosu. Za ôsiym lŏt takigo regiyrowaniŏ we Polsce i za to, co pochali sam u nŏs: z banōm, z Muzyum Ślōnskim, za ranżyrowanie z projektami naôbkoło ślōnskij gŏdki a tōżsamości… Wiyncyj grzychōw niy pamiyntōm, ale jak trza, to sie spōmna.

Tōż taki mōm problym z kandydatami: miana dobre, ale szild darymny. Pokŏże sie sam kiery, co by mie uretowoł ôd tego dylematu – taki i z mianym, i z szildym do strzimaniŏ? Do welōnku sztyry miesiōnce, a jŏ niy widza pokazŏwać sie kōnkuryntōw. Widza ich nynać.

Foto: Jan Mehlich, licyncyjŏ GNU Free Documentation License
Felietōn pokŏzoł sie we serwisie Wachtyrz.eu