COP24 – Ty tyż możesz pōmōc!

Jakech to dobrze spokopiōł, to sytuacyjo je takŏ: mōmy jeszcze jakie dziesiyńć-piytnoście lŏt. Abo blank ustanymy ymitować do atmosfery CO2 i bez to bydymy mieć aby szansa, coby sztopnōńć zmiana klimatu, abo przestōmpiymy pōnkt krytyczny, za kierym wszysko piźnie i zacznie sie klimatycznŏ, ale tyż cywilizacyjnŏ apokalipsa. Terŏzki, na trefie we Katowicach, rozchodzi sie ô to, coby szafnōńć niymożebne: coby wszyskie kraje na świecie dogŏdały sie (piyrszŏ niymożność) i narychtowały plan, coby wynulować ymisyjo gazōw cieplarnianych (drugŏ niymożność). Abo Mission Impossible terŏz, abo Mad Max za 20-30 lŏt.

Tōż medykuja: co jŏ moga zrobić? Mogymy my – normalne ludzie – aby troszyczka pōmōc? Chyba niy.

Abo? Suchejcie, je plan!

Jak już te wszyskie basŏki dō nŏs sam sjechały i bez pŏra dni muszōm dychać tym luftym, co my… To możno im pokŏżymy, iże sam richtich je źle? Iże naprŏwdy niy idzie tukej dychać? Iże problym ze zmaraszōnym luftym to niy ma ino hipotetycznŏ katastrofa za piytnoście lŏt, ale cosik, co szkłōdzi już, sam, terŏz?

Plan je taki: ôd dzisio, aże do kōńca tego trefu, bierymy i polymy bele czym. Tōni wyngiel. Nojgorszy mul. Plastik, ôpōny, folijo. Hajcujcie na fol! Karnijcie sie autym, chociŏż byście niy mieli kaj jechać. Pamiyntŏcie, jak łōńskigo roku mielimy sam smog na 2000% normy? Pōdźcie – cisnymy tak, coby zrobić ze trzi – sztyry – piyńć tysiyncy!

Trza tyn luft tak zasmolić, coby kŏżdy jedyn gość uwidzioł, jak sam je darymnie i co na zicher musi sie cosik z tym podziŏć.  Coby im stoły te biołe ściany ôd trefowego miasteczka, coby tak zaczli kucać, iże niy poradzōm ôsmolić tymatu.

To je nasza szansa – możno ino ta jedna. Bez tego żŏdyn Duda, żŏdyn Morawiecki niy dadzōm sie pokōj z wynglym, niy przeciepiōm sie na alternatywne zdrzōdła ynergije, niy zrobiōm nic, coby sam szło dychać. Żŏdne kroje niy ôbrōcōm swojij produkcyje, gospodarki a ynergytyki ô 180 stopni – jak to bezma trza. Abo nasza szokowŏ terapijŏ – abo psinco.

Tōż Katowice – Huty – Ślōnsk. Pōdźcie! Pŏlymy, jakby miało niy być jutra! Dyć godajōm, co richtich mŏ go niy być.

Reklamy

Alien Artifacts abo Ślōnzŏki w kosmosie

Alien Artifacts to je karcianŏ gra science-fiction, kiero wydali my (tj. Portal Games, fyrma, w kieryj robia) łōńskigo roku. Szpil pokŏzoł sie po angielsku, pō niymiecku, polsku a francusku. Wierza edycyjōw bydzie jeszcze wiyncyj, bo fany przijyni go blank dobrze.

Rozchodzi sie w nim ô to, coby z kartōw w roztōmajtych zortach zbudować nojlepsze kosmiczne imperium. I jak to w takich szpilach je, idzie sam znojś wiela planet, światōw, kosmoszifōw a technologijōw. A tym wszyskim dingsōm trza było dać jakie miano.

Pōmŏgali mi przi tymu kamraty z Holandyje a Belgije, tōż je trocha easter eggōw ôd nich. Ku tymu trza było bliknōńć ôkiym do Amerykanōw (to je do fyrmy nojwiynkszy rynek), a do Polŏkōw (tōż bez przikłŏd idzie znojś planeta Lem abo zbudować szif, co sie mianuje… Frania). Wziōnech tyż cosik z mitologije roztōmajtych nacyjōw, ôd Inkōw aże ku Baskōm. Alech durś mioł plac, coby wkludzić co ôd nŏs.

Tōż jakby fto chcioł, to idzie sam wlyź do szifu „Princ von Pless” i lŏtać miyndzy cwilingowymi planetami Hanush i Hedwig, a na ôstatku przidokować na sztela, co je na ôrbicie ôd Gleiwitz.

Przi tymu pokŏzało sie, co mōj amerykański kamrat chcioł mi zrobić geszynk. Tak tyż jedna korporacyjŏ zmianowoł „Salysion”, bez co tyn świat je jeszcze wiyncyj „Silesian”, jakech sie to forsztelowoł.

Niy starejcie sie, niy stracōm sie Ślōnzŏki w kosmosie!

Profesōr Sławek abo problym z welōnkiym

Dzisio sie pokŏzało – podug nowiny ze Silesiōna – iże do sztartowaniŏ dŏwŏ sie profesōr Tadeusz Sławek. Super! – pomyślołech i kliknōłżech dalij, coby ôbŏczyć, pod jakim szildym. I tela miołech tyj uciechy: rozchodzi sie ô Koalicyjo Ôbywatelsko, abo miszung Platformy z Modernōm.

Nō to przi welowaniu w Katowicach byda mieć problym. Na jedne: rychtujōm sie sam naprŏwda siylne kandydaty. Ciynżko mi znojś publiczno ôsoba, kieryj bych wierził wiyncyj jak profesōrowi Sławkowi. Za sztudynta sztudiyrowoł – i chowoł żech sie – u niego. Jakby niy ôn, niy poczytoł, niy poznoł, a niy spokopiōłbych tego, co dzisio mōm w gowie. To je jedyn z tych trzech abo sztyrech ludzi Uniwersytetu Ślōnskigo, co byli dō mie richtich ważni.

Ku tymu mōmy sam kandydata na prezydynta miasta, Jarosława Makowskigo, co tyż dobrze wyglōndŏ: moderny, kōmunikatywny, aktywny niy ino terŏz, pŏra miesiyncy przed welōnkiym, ale dugszy czas. I bezma to ôn skludziōł profesora Sławka.

Na drugie ale je tyn szild, za kierym stoi Platforma… Dŏwno żech sie ôbiecoł, co prawie na nia już żŏdyn rŏz niy dōm głosu. Za ôsiym lŏt takigo regiyrowaniŏ we Polsce i za to, co pochali sam u nŏs: z banōm, z Muzyum Ślōnskim, za ranżyrowanie z projektami naôbkoło ślōnskij gŏdki a tōżsamości… Wiyncyj grzychōw niy pamiyntōm, ale jak trza, to sie spōmna.

Tōż taki mōm problym z kandydatami: miana dobre, ale szild darymny. Pokŏże sie sam kiery, co by mie uretowoł ôd tego dylematu – taki i z mianym, i z szildym do strzimaniŏ? Do welōnku sztyry miesiōnce, a jŏ niy widza pokazŏwać sie kōnkuryntōw. Widza ich nynać.

Foto: Jan Mehlich, licyncyjŏ GNU Free Documentation License
Felietōn pokŏzoł sie we serwisie Wachtyrz.eu

Esej ô ślōnskim jynzyku a ślōnskij gwarze

Wypisz se dwie definicyje tego, kiej jakŏ gŏdka robi za jynzyk, a kiej za dialekt. Uznej, co bydzie z tego fajny felietōn. Pisz, pisz, pisz… i ôrŏz zmiarkuj, co napisołżeś nojdugszy niyliteracki ślōnski tekst w życiu.

Poasza sie esejym ô tym, jak wyglōndo sprawa ślōnskigo jynzyka/dialektu przipasowanŏ do definicyji ôd Davida Crystala (ze ksiōnżki „Language Death”). Trocha ôczywistości, trocha wypisowaniŏ roztōmajtych myśli na to, coby se to samymu poukłŏdać w gowie.

Tekst „Ślōnski jynzyk – ślōnskŏ gwara – bōmby” poszoł w serwisie Wachtyrz.eu.

Tajymnice ślōnskich lasōw

Beralimy kiejś z kumplym ô lasach, co sie u nŏs zaczynajōm zarŏzki pod blokami, przi mieście, bez żŏdnego stadium postrzednigo; ô lasach murckowskich, kochłowickich, tyj resztōwki pszczyńskij puszczy. Unŏkwiylimy sie takigo dziwŏkigo Słowiana – Dziadoszana abo Lupiglaa – ze skrytyj, tajymnyj dziedziny, kiero ôstała sie bez te setki lŏt bez żŏdnego kōntaktu ze światym. Terŏzki by ci wylŏz, dziwoł sie i dziwowoł, co tyż sie na tym świecie popochało. Ślōnski L’Ingénu we ôsprŏwce a la Voltaire.

Ale prŏwda je ciekawszŏ. Ôsprawioł mi jedyn kamrat-archeolog: bez Google Maps szukali za ringami z ziymi, prawymi ôstatkami po grodach ôd słowiańskich plymiōn. I jeździyli tam, kaj ino je znŏdli. Rŏz wjechali w las kajś za Gliwicami. Jadōm cestōm, ôrŏz wyjyżdzŏ BMW. Kōnsek dalij – jedzie drugie. Na ôstatku ôstawiyli auto, podeszli ku ringowi, wyspinali sie na sztreka – a driny widzōm wielgie, urodliwe krzŏki. Cołko plantacyjo marijki. Mieli strach dugo tam podszukować…

A przeca w ślōnskich lasach, w 2018 roku, mōmy tyż prawych hitlerŏkōw! Trocha polŏkowatych, ale krōm tego – jak trza: we mōndurach, z ôgnistym hakynkrojcym, pod zdjyńciami z Adikiym. Norwegōm SS-umrziki musieli ekstra stować ze śniyga w Død Snø, Finy skludzali ich aże z Miesiōnczka w Iron Sky, a sam u nŏs – voila! Mielibymy kōmedyjŏ, jakby niy to, że to tak isto.

Co jeszcze idzie znojś w naszych lasach? Dejcie pozōr – ani sie niy forsztelujecie, co to sōm za tajymnice!

Foto ze filmu The VVitch (2015)

Tekst pokŏzoł sie piyrw we serwisie Wachtyrz.eu

Wachtyrz.eu – ślōnski serwis

Ślōnski serwis społeczno-kulturalno-informacyjny? Gynau. Wejrzij prosza na Wachtyrz.eu – strōna już działo, tōż sōm/sama ôbŏczysz, ô co sie rozchodzi. Tukej spōmna ino ô tym, po jakimu wierza w tyn projekt.

Wachtyrz mŏ:

  • regiōnalno, ślōnsko perspektywa
  • autorōw, co tak na to patrzōm, a sōm z roztōmajtych kōnskōw Ślōnska: z ôbydwōch polskich wojewōdztw, a tyż z Czech
  • wszyskie sztyry „ślōnskie” gŏdki: ślōnsko, polsko, niymiecko a czesko
  • szwōng, coby robić serwis do kupy z czytelnikami; już terŏzki idzie pisać na blogach abo wystŏwiać swoje ôgłoszynia na darmowyj tabuli
  • szwōng, coby my byli przidajni

Nasza misyjŏ

Informacyjŏ mŏ siyła. Siyła pokazowaniŏ prŏwdy. Siyła zmiynianiŏ świata naôbkoło nŏs. Siyła łōnczyniŏ ludzi. Beztōż ôtwiyrōmy Wachtyrz.eu – ślōnski serwis z informacyjami.
Wachtyrz.eu je lokalny. Dŏwŏ plac, coby sie trefić. Dŏwŏ nŏrzyńdzia, coby znojś partnyra do geszeftu, usugi, do spōlnego działaniŏ sam-tukej, u nŏs.
Wachtyrz.eu je regiōnalny. Zasuwŏ granice, co sōm w gowach. Niy zaglōndŏ na wojewōdztwa i kraje. Stŏwŏ na pozycyji ślōnskij – i żŏdnyj inkszyj.
Wachtyrz.eu je globalny. Toć, dōm je ważny, ale niy idzie durch siedzieć w dōma. Wachtyrz spōminŏ, co sōm my czyńściōm Europy i świata. Co Ślōnsk to je Europa i świat.
Wierzymy, iże potrzebny je ślōnski serwis z informacyjami – ciekawy, przidajny, po blisku – beztōż ôtwiyrōmy Wachtyrz. Patrzymy, coby była sam siyła informacyji, ale tyż coby zrobić ś niego sroge nŏrzyńdzie, co poradzi postarać sie ô lokalne, regiōnalne i globalne ślōnskie sprawy.
Bydź z nami. Spōlnie użyjymy dobryj siyły ôd informacyje.

Jakbyś widzioł/widziała, co pasujesz do Wachtyrza i chcioł/chciała do nŏs dokuplować, to dej prosza znać. Zbiyrōmy prawie drużyna, coby tyn serwis fajnie pokludzić.

Weiße Wäsche

22 lutego 1943 roku, 75 lŏt tymu, Antōn Widuch ôglōndoł w kinie kōmedyjo „Weiße Wäsche”. Była to do niego pauza, kierej fest potrzebowoł – już pŏra tydni cołkŏ kōmpanijŏ miała tyngie, infanteryjne szkolynie. Dziyń za dniym ibōngi, zajyńcia i marsze, a jak prawie niy, to wacha abo – w niydziela – gōn z Herr Majorym. Pōłtora godziny filmu we ćmawyj sali – tyn jedyn czas, kiej mōg sie forsztelować, co je kaj indzij, fōrt ôd ibōngōw, armije, cołkij tyj pierzińskij Francyji.

Tela padŏ brif wysznupany w starych papiōrach. Brif do mojij ōumy ôd jeji piyrszego chopa. Tego, kierego niy ma już wiyncyj jak 70 lŏt. Brif do libsty, modyj dziouchy, z kierōm chce sie ôżynić, jak ino zaś dostanie urlop – a to niy bydzie takie lekie, przeca na Świynta bōł w dōma. Do tyj istnyj, kieryj we 2018 tyż już dŏwno niy bydzie.

Niy ma ich.

Ôstoł sie ino żōłty kōnsek papiōru.