Mary Shelley – Frankenstein. Kōnsek

Przeklynty, przeklynty stworzicielu! Czymuch żōł? Czymuch zaroz niy zgasiōł tyj iskry żywobycio, coś jōm tak rod darowoł. Niy wia; lankor jeszcze niy wziōn mie we władza. Uczucia moje brały sie ze koleru i pōmsty. Mogłech z przijymnościōm zniszczyć ta chata i miyszkańcōw a zatōnkać sie w jejich larmie i niyszczyńściu.

Cursed, cursed creator! Why did I live? Why, in that instant, did I not extinguish the spark of existence which you had so wantonly bestowed? I know not; despair had not yet taken possession of me; my feelings were those of rage and revenge. I could with pleasure have destroyed the cottage and its inhabitants and have glutted myself with their shrieks and misery.

J.R.R. Tolkien – The Lord of the Rings. Kōnsek

Ash nazg durbatulûk, ash nazg gimbatul,
ash nazg thrakatulûk agh burzum-ishi krimpatul.

Zmiana we głosie ôd czarodzieja była niyzwyczajno. Ôroz stoł sie groźny, mocny, twardy choby kamiyń. Zdało sie, choby ciyń zamroczōł słōńce i na momynt cołki zal sie zećmiōł. Wszyscy sie zatrzyńśli, a elfy pozasłōniały uszy.

– Żodyn roz niy śmioł fto wypedzieć słōw w tyj godce sam we Imladris, Gandalfie Siwy – pedzioł Elrond, jak ciyń przeszoł, a ferajn dychnōł z folgōm.

Ash nazg durbatulûk, ash nazg gimbatul,
ash nazg thrakatulûk agh burzum-ishi krimpatul.

The change in the wizard’s voice was astounding. Suddenly it became menacing, powerful, harsh as stone. A shadow seemed to pass over the high sun, and the porch for a moment grew dark. All trembled, and the Elves stopped their ears.

‘Never before has any voice dared to utter words of that tongue in Imladris, Gandalf the Grey,’ said Elrond, as the shadow passed and the company breathed once more.

Terry Pratchett – The Colour of Magic. Kōnsek

– Po prostu idź se fōrt, dobrze? – pedzioł rajter. – Po prostu niy mōm do ciebie czasu, rozumisz? – Porozglōndoł sie naôbkoło i przidoł – To sie tyko tyż twojigo błechowatego partnera, co tak rod siedzi po cimoku. Kaj by sie prawie niy krōł.

Łaska podeszoł do kōnia i wejrzoł na rozciochrano postać.

– Nō, to Rincewind, czarodziyj, abo? – pedzioł tōnym zachwytu, a w pamiyńci ułożōł se ôpis swojij ôsoby ôd czarodzieja na przileżytość pōmsty. – Zdowało mi sie, żech poznoł po głosie.

Bravd charknōł i schrōniōł miecz. Rzodko kiedy werciyło sie napasztować czarodziejōw, zaôbycz niy mieli żodnych skarbōw wert godki.

– Frechowno godka jak na rynsztokowego czarodziyja – zabuczoł.

– Blank żeście mie niy spokopiyli – ôzwoł sie czarodziyj skamanym głosym. – Tak sie wos tak boja, aże krziż mi sie zmiyniōł we galert, Tela co prawie cierpia na przedowkowanie bojōnczki. Chca pedzieć – jak mi to przyńdzie, to byda mieć czas, coby sie wos do porzōndku zlynknōńć.

„Just go away, will you?” said the rider. „I just haven’t got time for you, do you understand?” He looked around and added: „That goes for your shadow-loving fleabag partner too, wherever he’s hiding.”

The Weasel stepped up to the horse and peered at the dishevelled figure.

„Why, it’s Rincewind the wizard, isn’t it?” he said in tones of delight, meanwhile filing the wizard’s description of him in his memory for leisurely vengeance. „I thought I recognized the voice.”

Bravd spat and sheathed his sword. It was seldom worth tangling with wizards, they so rarely had any treasure worth speaking of.

„He talks pretty big for a gutter wizard,” he muttered.

„You don’t understand at all,” said the wizard wearily. „I’m so scared of you my spine has turned to jelly, it’s just that I’m suffering from an overdose of terror right now. I mean, when I’ve got over that then I’ll have time to be decently frightened of you.”

H.P. Lovecraft – The Shadow Over Innsmouth. Kōnsek

Niy poradziōłech tam nic ôboczyć. Szoł ino przipływ, z jednōm możno rajōm zmorszczek bliższōm jak dugo linia bałwōnōw. Ale teroz Zadok mie tyrpōł i ôbrōciōłech sie, coby uwidzieć jego chycōno strachym gymba toć we chaos rozfurganych powiyk i rozmamranych dziōnzłōw. Hneda wrōciōł mu głos – wiyncyj choby chropawe szkamranie:
– Bier sie stōnd! Bier sie stōnd! Ôni nos widzieli. Retuj sie. Na nic niy czekej – ôni już wiedzōm. Gibko – uciekej z tego miasta!

There was nothing that I could see. Only the incoming tide, with perhaps one set of ripples more local than the long-flung line of breakers. But now Zadok was shaking me, and I turned back to watch the melting of that fear-frozen face into a chaos of twitching eyelids and mumbling gums. Presently his voice came back—albeit as a trembling whisper.
“Git aout o’ here! Git aout o’ here! They seen us—git aout fer your life! Dun’t wait fer nothin’—they know naow— Run fer it—quick—aout o’ this taown—”

Ze: H.P. Lovecraft, The Shadow Over Innsmouth; ôbrozek ôd Mariusza Gandzla do Portal Games

Diuna: Litanijo ôd strachu

Niy śmia sie boć.
Strach to mordyrz rozumu.
To mało śmierć, co przinosi zniszczynie do imyntu.
Stana naprzeciw mojimu strachowi.
Dōm mu przelyźć nady mnōm i bezy mie.
A jak pōminie, to wejrza wewnyntrznym ôkiym za jego cestōm.
Kaj pōminōł strach, nic niy bydzie.
Ino jo ôstana.

“I must not fear.
Fear is the mind-killer.
Fear is the little-death that brings total obliteration.
I will face my fear.
I will permit it to pass over me and through me.
And when it has gone past I will turn the inner eye to see its path.
Where the fear has gone there will be nothing. Only I will remain.”

Frank Herbert: Dune

foto: Warner Bros./Legendary

Kajko i Kokosz we krajinie borostraszkōw

Niy spodziywołech sie, iże moje bajtle poznajōm Kajka i Kokosza tak, jak ich poznały. Nojprzōd ze bojki na Netlixie. A zaroz potym – we kōmiksie pisanym po ślōnsku. Czytać „Kajka i Kokosza” – i widzieć bohaterōw ze downych lot godać po naszymu… To je tyn mōmynt, jak idzie uwierzić, iże do ślōnskij godki durch je nadzieja.

To przeca tako publikacyjo, co sōm nojwiyncyj potrzebne. Niy ô godce. Niy ô nauczaniu godki. Żodno teoryjo. Ino porzōndny, piyrszyj zorty produkt kultury, w kierym godka to je ajnfachowe medium, co niesie szumnota dzieła. Jak chcymy, coby fto godoł po naszymu, to niy padejmy mu durch – „Godej! Czymu niy godosz?!”. Dowejmy ksiōnżki (a marzi mi sie tyż, coby szło przidać: filmy, gry a muzyka), co sōm po ślōnsku i co sōm – same ze siebie – dobre. Tak sie buduje prestiż godki, zwyk używanio, potrzeba godanio, myślynio i tworzynio. Tyn tōm to je na zicher nastympny kroczek z tych wszyskich, co trza zrobić, coby my kiedy ku tymu prziszli. I już za to wielkie dziynki do tumacza a wydowcy.

Werci sie tyż przidać, iże Egmont dobrze zno misyjo wydowanio czego we myńszościowyj godce: „Niezwykły, wyjątkowo barwny i dosadny język śląski w połączeniu z unikalnym humorem Chirsty to znakomita zabawa, a przy okazji materiał pomocniczy przy kultywacji tego języka.” – stoi we ôpisie wydanio.

Niy idzie uciyc ôd pytanio: a jaki to je ślōnski? Bo jedne to je jynzykowy fakt – kożdo prōba ślōnskigo dzieła, udano abo niy. Ale drugo rzecz: ino te dobre, udane ksiōnżki z nami zostowajōm. Jak godka je szpotlawo, powynokwiano, abo niy do poczytanio, to marnuje cosik fest ważnego: tyn szwōng do tekstu po ślōnsku, wiara we misyjo retowanio godki, dobro launa naôbkoło pisanio po naszymu. Niy tymu aby na drugi tōm Kajka i Kokosza po ślōnsku musielimy czekać aże 15 lot („Szkoła furganio” wydano była we 2005 roku) – i pokazuje sie ôn w blank inkszyj sytuacyji ślōnskij godki i ślōnskigo rynku czytelnikōw? A tyż – przełożōny ôd blank inkszych ludzi: Grzegorza Buchalika, kerego robota pucowali jeszcze Stanisław Neblik a Lucjan Buchalik?

Tōż coby ôdpedzieć: Przekłod ôd Buchalika dźwigo „Kajka i Kokosza„. Przi czytaniu dowosz pozōr na to, że to je po naszymu ino bez piyrwsze pora ôkiynek. Zaroz potym radujesz sie już kōmiksym choby kōmiksym, a niy choby materyjōm po ślōnsku. Ô to sie rozchodzi, pra?

Trza zaroz przidać, że to niy ma perfekt przekłŏd. Kajnikaj człowiyk musi sztopnōńć, bo tekst mu zazgrzito. Roz za kiedy zdo sie, iże jako fraza je trocha na siyła, abo że przidałoby sie jij wiyncyj lekości i życio. Niykiedy szło by wiyncyj iść za klangiym, a mynij kukać do ślōnskich słownikōw. Wszysko to ale idzie przeboczyć debiutanckimu przekładowi i z nadziejōm zaglōndać we prziszłość. Trza było drugij prōby, ale na ôstatku my dostali „Kajka i Kokosza”, co se go idzie fajnie poczytać po naszymu.

Drōga do inkszych tōmōw je ôtwarto. Nastympny mainstreamowy wydowca posłoł w nasza strōna wiadōmość: „Widzymy wos, Ślōnzoki. Chcecie poczytać co po ślōnsku?”. To je chyba tyn momynt, jak czytelniki welujōm bajtlikami. Ôboczymy, jeźli tak ôdpowiymy, że nastympny Egmontōw kōmiks bydzie już hneda… abo zaś za 15 lot.

Co TY możesz zrobić do ślōnskij godki – w Dziyń Godki?

21 lutego, we Dziyń Ôjczystyj Godki, fajrujymy tyż świynto naszyj godki. Pozbiyralimy 6 pōmysłōw na to, co kożdy może w tyn dziyń zrobić do nij i… do samego siebie.

1. Kup ksiōnżka po ślōnsku

Kożdy rok pokazuje sie pora nowych ksiōnżek po naszymu. Chocioż niy ma tego za moc, ale idzie już co trefić w mało wiela kożdyj zorcie: do bajtli i do majoryntnych, fikcyjo i spōminanie, proza a poezyjo, do szpasu i do rozważowanio. Kożdo jedna kupiōno ksiōnżka mo wert do wydowcōw i autorōw. Roz – to je piniōndz. Dwa – to je sygnał, iże ich robota je kōmu potrzebno. Tōż jak ino cie stykać, zaroz ôbsztaluj ksiōnżka po ślōnsku. Aby roz za rok, w Dziyń Godki.

Dorada: Kaj? Bez przikłod we Silesia Progress

2. Szynknij kōmu darek ze ślōnskōm godkōm

Treska, na kieryj stoi co do boznōw abo jaki fajny szpruch. Graczka we ślōnskij wersyji. Nalepka do auta abo maska na gymba. Jak kōmu przajesz, dej mu cosik takigo. Bez to ôn tyż zacznie pokazować, iże godo – i że ś nim idzie pogodać po naszymu. Wiela razy trefiōmy sie z cudzymi ludziami i zaczynōmy godka po polsku ino tymu, że niy wiymy, jeźli ôni znajōm nasza godka?! Taki geszynk to niy ino przijymno rzecz do kamrata abo do kogo z familije, ale tyż pōmogo prōmować nasza godka.

Dorada: Kaj? Bez przikłod we Gryfnie

3. Zacznij używać ślōnskij wersyje programōw

Ślōnsko tastatura na kōmputrze i w mobilnioku. Ślōnski Facebook abo pakiet Libre Office. Godka w telefōnie Samsung. Hneda tyż – już za pora tydni – ślōnsko wersyjo przeglōndarki Firefox. Niy trza wiela, coby swoje cyfrowe przestrzyństwo zmiynić na takie, w kierym krōluje ślōnsko godka! Bez to idzie żodyn roz niy tracić kōntaktu z godkōm; czytać i myśleć kożdy jedyn dziyń po ślōnsku, tyż wtynczos, jak sie za fest niy mo kōntaktu ze Ślōnzokami! A ku tymu – trza pedzieć – idzie tyż informacyjo do twōrcōw i fyrmōw: “Aha – cyfrowo ślonsko godka to je to, w co sie werci iść”.

Dorada: Kaj pobrać? Bez przikłod na Sillingu

4. Pisz po ślōnsku z tymi, co ś nimi po ślōnsku godosz

Mosz do posłanio wiadōmość, sms abo email? Wiysz, iże po drugij strōnie je ftosik, fto poradzi godać, abo rod by z tobōm godoł po naszymu? Niy dej sie prosić – zaroz do niego pisz po ślōnsku, a zacznij już dzisio! Nasza godka dźwignie kożdy tymat i kożdo sytuacyjo. Styknie ino jij durch a ciōngle używać! A im wiyncyj jij bydziesz używać przi pisaniu, tym lepij ci to pōdzie!

5. Poznej ślōnski muster pisanio

A jak już zaczniesz pisać i ôboczysz, jak fest sie przidowo tych pora slōnskich liter, co ich niy ma we polskij godce, wejrzij na prawidła pisanio po naszymu. To niy ma ciynżkie, te “ō” jak Ślōnsk, drōt, ciepnōńć, a te “ô” jak ôstuda, ôn i ôgōn. Zaroz lepij, naturalnij, snadnij sie piszōm te słowa. I sam mogōm ci sie przidać te ksiōnżki z piyrszego pōnktu, abo tastatura ze trzecigo…Dej pozōr tyż:  Jedyn połny felerōw post na Facebooku nic niy zmiynio

Dorada: Kaj sie ô tym przewiedzieć? Bez przikłod u nos, tukej

6. Poczytej, abo poôzprawiej swojimu bajtlowi po naszymu

Jak mosz bajtle, to ekstra na świynto godki narychtuj do nich czytanie bojki. Abo poszukej za jakōm ksiōnżkōm, abo poôzprawiej sōm ze gowy, abo chocioż znojdź w necu, co je po naszymu ponagrowane. Chociożbyście na beztydziyń niy godali w dōma po ślōnsku – w tyn jedyn dziyń dej dzieckōm znać, iże ślōnsko godka mo swōj plac we waszyj familiji.

Dorada: Co puścić? Bez przikłod kōnsek Przigōd ôd Alicyje we Kraju Dziwōw

A jakbyś szukoł co wiyncyj, dej se to pedzieć: nojlepsze, co możesz zrobić do ślōnskij godki, to jij używać. Jak poradzisz i kiedy poradzisz, ale godej, godej, godej po naszymu!

Lekcyjo: Nasz dōm – Gōrny Ślōnsk!

Ô lekcyji

Lekcyjo narychtowano je do modszych dziecek – nojwiyncyj do tych 6-8 lot starych. Rechtōr (a bydzie nim, wierza, fto z ôjcōw) czyto tekst, dowo ale dzieckōm kōńczyć zdania, zgadować ôdpowiedzi na pytania, a padać to, co wiedzōm (abo im sie zdowo, że wiedzōm). Nojlepij byłoby, jakby lekcyjo była połno interakcyje, żywyj godki, ze srogim placym do dziecek.

Tekst lekcyje dostympny je sam i we ôsobnym pliku pdf. Ku nimu zrychtowano je prezyntacyjo pdf do puszczynio dzieckōm. Lekcyjo pokoże sie tyż we postaci filmu na youtube – nojprzōd ale chcymy zebrać kōmyntorze i dorady ôd tych, co jōm przekludziyli.

Bezpostrzedniōm inspiracyjōm tyj lekcyje je inkszo, co jōm miały dziecka ze piyrszyj klasy we polskij szkole na przileżytość świynta 3 moja. Skuli tego, iże chybio analogicznyj edukacyjnyj materyje, co wludzałaby dziecka w tymat gōrnoślōnskij tōżsamości, pokozoł sie pōmysł zrychtowanio tego tekstu.

Chcymy ekstra podziynkować Piotrowi Miemcowi a Bernadecie Treli za udostympniynie zdjyńć.

Nasz dōm – Gōrny Ślōnsk!

Jak byście pedzieli, ôd kiedy na Ślōnsku żyjōm Ślōnzoki?

Przi takich nojdowniyjszych czasach to zawdy ciynżko pedzieć, ale na szczyńście bezmała tysiōnc dwiesta lot tymu żōł jedyn zakōnnik, geograf bawarski, co pospisowoł roztōmajte plymiōna i grody z naszyj tajle Europy. Spōmnioł miyndzy nimi ô ślōnskich plymiōnach: Ślynżanach, Dziadoszanach, Ôpolanach, Golynszycach a tajymnych Lupiglaa, co ich miano ôznaczało bezma Gupie Głowy. Wszyscy ôni godali słowiańskōm godkōm, tak jak my, i żyli na terynach, kere z wiynksza pasujōm do tych ziym, na kere dzisio padōmy „Ślōnsk”. Beztōż jak szukōmy naszych poczōntkōw, to zaglōndōmy w jejich strōna – chocioż przed nimi żyli sam przeca jeszcze inksze ludzie, inksze plymiōna i kultury.

Co sam je pokozane?

Nasza ziymia mianuje sie Gōrny Ślōnsk. Farby ôd Gōrnego Ślōnska to żōłto a modro. Beztōż tako tyż mōmy fana: żōłto a modro.

A wiycie, kaj Ślōnsk leży?

Gōrny Ślōnsk leży w Europie. I to mało wiela na samym postrzodku! A wiela Gōrny Ślōnsk mo sōmsiadōw? Idzie pedzieć, iże trzech. Bo Gōrny Ślōnsk je we dwōch krajach. Wiynkszy kōnsek Ślōnska je przi Polsce, a myńszy w Czechach. A ku tymu jeszcze je mały kōnsek Gōrnego Ślōnska, co mo granica ze Słowacyjōm. Wejrzijcie sie, jakie te sōmsiady Ślōnska majōm fany.

Polska fana je bioło i czerwōno. Czesko fana je modro, bioło i czerwōno. A Słowacko fana mo modry, bioły i czerwōny posek, a ku tymu jeszcze znaczek ze krziżym i trzyma gōrami.

I Polska, i Czechy, a ś nimi nasz Gōrny Ślōnsk, sōm we Europejskij Uniji. Co to je ta Europejsko Unijo? To je tako grupa krajōw, co sie spōlnie ugodały, iże bydōm jedyn drugigo spiyrać i że se bydōm pōmogać. Jako grupa, majōm swoja fana – zaroz Wōm jōm pokoża – a tyż majōm swōj hymn. Tyn hymn je napisany we uniwersalnyj godce, we godce muzyki. Posłuchejcie go.

Słyszoł fto taki utwōr? To je „Oda do radości” ôd kōmpozytora Ludwiga van Beethovena. Ta śpiywka ôsprawio ô radości i spōlnocie, spōłprocy i przocielstwie miyndzy wszyskimi krajami na świecie.

Tukej mōmy fana ôd Unije. Jako ôna mo farba? Modro-żōłto, tak jak nasza ślōnsko fana, pra? Ino niy ma na nij poskōw: na modrym zadku sōm gwiozdki. A wiela je tych gwiozdek? Tych gwiozdek je dwanoście.

***

Na Gōrnym Ślōnsku miyszkajōm roztōmajte ludzie. Wszyscy dobrze wiymy, iże miyszkańcy Ślōnska to Ślōnzoki. Ale powia wōm cosik ciekawego: Ślōzokōw wcale niy ma na Ślōnsku nojwiyncyj! We polskim kōnsku Ślōnska nojwiyncyj miyszko Polokōw. A we Czeskij – Czechōw. A przeca miyndzy tymi nacyjami je tyż moc ludzi, co przikludziyli sie sam z cołkigo świata! Nasz Ślōnzek to je dōm do wszyskich!

Jak sie mianuje godka ôd Ślōnzokōw?

To je ślōnsko godka. Ale moc Ślōnzokōw niy godo po ślōnsku, bo w jejich familijach godajōm w inkszych jynzykach. Poradzicie pedzieć, jakie jeszcze godki idzie wysłyszeć w ślōnskich chałpach? Polsko, niymecko, czesko godka – w kożdyj familiji może to wyglōndać trocha inaczyj. U jednych godo sie ino po ślōnsku, abo ino po polsku, abo ino po niymecku. A u inkszych jedni godajōm tak, a drudzy inaczyj. Nojważniyjsze, coby sie wszyscy jakoś dogadowali!

Teroz mōmy gōrnoślōnskie symbole. Możecie pedzieć, co to sōm gōrnoślōnskie symbole? Fana i herb ôd Gōrnego Ślōnska. Fana, jak już żeście pedzieli, je żōłto a modro. A wiycie, po jakimu te farby takie sōm?

Żōłty na fanach i herbach tak po prowdzie robi za złoto farba – a złoto zawdy było nojdrogsze, fest cynne. A modryj farby we strzedniowieczu, czyli jak regiyrowali krōlowie, niy szło tak leko zrobić. Nojpiykniyjszo modro farba była robiōno z takigo fest rzodkigo kamiynia, co sie manowoł lapis lazuli i trza go było skludzać aże z Afganistanu! Beztōż tyż bōł bardzo drogi, jeszcze drogszy jak te złoto. Tōż ôbie farby na naszyj fanie pokazujōm cosik drogigo, cynnego, co trza mieć we wercie.

Terozki widzymy nasz herb: to je żōłty ôreł, na modrym zadku. A wiycie, po jakimu mōmy ôrła we herbie? Bo to bōł ôreł, co go miała familijo gōrnoślōnskich princōw, co sie mianowiali Piasty. Ôni panowali we strzedniowieczu nad roztōmajtymi krajami, ale nasze Piasty wziyni se prawie takie, żōłto-modre farby.

Na ôbrozku pokozane sōm trzi gōrnoślōnskie ôrły, co je możecie kajś trefić. Tyn nojwiynkszy nojczyńścij pokazuje sie na gōrnoślōnskich fanach. Tyn na spodku to je herb wojewōdztwa ślōnskigo. A tyn po prawyj – wojewōdztwa ôpolskigo. Nasza ziymia je po kōnsku we ôbuch wojewōdztwach, co tyż pokazujōm te herby.

A wiycie, po jakimu farby ôd familije Piastōw robiōm za nasze, gōrnoślōnskie? Wszysko skuli naszego ślōnskigo princa, Jana II Dobrego. Jak ôn żōł, to niy mioł żodnych dziecek, kere by pō nim erbowały dziedzina. Beztōż napisoł taki testamynt, w kerym stoji, iże te żōłto-modre farby i tego ôrła dowo wszyskim Ślōnzokōm! To je erbowizna ôd kożdego z nos – kożdy Ślōnzok dostoł je na włosność! Beztōż muszymy je mieć we zocy, bo to je fest cynny darek do kożdego z nos.

Ôrły we downych czasach robiyły za symbol regiyrōnku i siyły, beztōż mocka krajōw mo je we swojich herbach, niy ino nasz Ślōnsk, ale tyż inksze: Polska, Niymcy, Austryjo, Rusyjo… Wejrzijcie se ino na tyn wielki herb – to je herb ôd Czeskij Republiki. A widzicie tego ôrełka? Jakie ôn mo farby? Ja, je czorny na żōłtym zadku i mo taki bioły miesiōnczek ze krziżym. A wiycie, że to tyż je ślōnski ôreł? Tak wyglōndo herb ôd cołkigo Ślōnska: i Gōrnego, i Dolnego. Dolny i Gōrny Ślōnsk skłodajōm sie na cołki Ślōnsk.

A spytocie sie możno, jeźli je ślōnski hymn. Bo jak mōmy fana i herb, to zdało by sie mieć tyż hymn, pra? Ale takigo ôficjalnego hymnu Ślōnska to niy ma – bo tyż niy ma takigo państwa jak Gōrny Ślōnsk. Ale ludzie znali śpiywki, co robiyły za takie niyôficjalne hymny. Ô Gōrnym Ślōnsku śpiywali bez przikłod pō niymecku:

Gōrny Ślōnzek to nasz roztōmiyły kraj,
Z Anaberga widzisz go aż po sōm rant,
I w nojgorszy czas tam ludzie wierne sōm,
Za ta ziymia wszysko co nojdrogsze dōm,
Za ta ziymia wszysko co nojdrogsze dōm!

Abo posuchejcie se inkszego, czeskigo hymnu Ślōnska:

To terozki pojadymy do stolice! Znocie, jako je stolica Gōrnego Ślōnska?

To je Ôpole! Downij, za princōw, Ôpole richtich było za głōwne miasto, ale terozki godōmy, iże to je stolica historyczno – czyli tako, co je ważno do pamiyńci, ale już w nij niy ma żodnych urzyndōw abo regiyrōnku do cołkigo kraju.

A głōwne miasto ôd cołkigo Ślōnska to bōł, i durch je, Wrocław. To je nojwiynksze i jedne ze nojstarszych miast cołkigo Ślōnska!

***

To co – zrobiymy sie mało rajza po cołkim Gōrnym Ślōnsku? Mōmy sam przeca cołko moc piyknych placōw!

Zacznymy ôd nojwyższyj gōry – Pradziada, co je po czeskij strōnie granice. Na połedniu Gōrnego Ślōnska je moc gōr i idzie sam tam fajnie powandrować abo posjyżdżać na skijach.

A teroz my sōm na Zielōnym Ślōnsku – wele Pszczyny – i zaglōndōmy na piykny śćmiywek. Znojdziecie sam moc lasōw, a tyż piykne jeziora i stawy!

Jadymy dalij na pōłnoc – i prawie na wieczōr mōmy szpacyr po Katowicach.

Przijechalimy do Zobrzo, co je na Hutach, jak sie godało na miasta, kaj była industryjo: gruby, werki i huty. Zjechalimy głymboko pod ziymia na grubie, co sie mianuje Guido. Kożdy turysta, co mu je wiyncyj jak dwanoście, może sam ôboczyć, jak tyż wyglōndała robota ôd grubiorzy.

Teroz jadymy na zachōd – i we Pławniowicach mōmy byzuch we prawym pałacu. Tak piyknie kozała go zbudować familijo Ballestremōw – jedne z tych grofōw i princōw, co kejś regiyrowali na Gōrnym Ślōnsku.

Do Ôpola przijechalimy cugiym i prawie stojymy przed ôdnowiōnym elegancko banhofym. Bez Ôpole płynie tyż nojważniyjszo ślōnsko rzeka – Ôdra!

A nasza rajza kōńczymy na Anabergu, to je na Gōrze Świyntyj Anny. To je fest ważny plac do wszyskich Ślōnzokōw – idzie pedzieć, że to tako gōrnoślōnsko świynto gōra!

Mogliby my tak rajzować i rajzować. Znocie jeszcze jakie ciekawe miyjsca, kaj werci sie zajechać?

***

Chciołbych wōm jeszcze pedzieć ô poru ważnych Ślōnzokach. We historyji była ich cołko moc, tōż ciynżko ôbrać takich naprowda nojważniyjszych. Dejcie se ale pedzieć aby ô poru:

Widzicie sam Jadwiga Ślōnsko, na kero niykierzy padajōm tyż po naszymu świynto Hyjdla. Była to dobro i pobożno ksiynżno rodzōno na Bajerach, co fest starała sie ô biydnych na Ślōnsku i społym ze swojim mynżym fōndła moc kościołōw i klosztorōw.

Joseph von Eichendorff to je nojwiynkszy gōrnoślōnski poeta, co żōł i tworził we czasie rōmantyzmu, a urodziōł sie we Łubowicach wele Raciborza. Pisoł we niymieckij godce, ale posuchejcie kōnska wiersza „Zimowo nocka” pō naszymu:

Śniyg przisuł bezma cołki świat
I taki żech stropiōny,
A w polu strōm, jak palec sōm,
Ze liścio sebleczōny.

I wiater żynie jyn bez noc
I asty strōma trōnco,
Wtynczos wiyrszołkiym ruszo strōm
I brōnczy cojś na śpiōnco.
(przełożōł M. Syniawa)

Karol Godula. Chocioż urodziōł sie we familiji ajnfachowego fesztra, to bōł ś niego jedyn z nojwiynkszych przedsiymbiorcōw i twōrcōw gōrnoślōnskij industryje! A wszysko dziynki swojij włosnyj robocie, bildowaniu i mōndrymu inwestowaniu. Kupiōł abo założōł moc grubōw, hut, werkōw i ôsiedli, a jego nazwisko to je miano ôd dzielnicy we Rudzie Slōnskij!

Janosch to je pisorz ze Zobrza, co pisoł ksiōnżki po niymiecku. Nojszumniyjsze bohatery ôd niego to Miś i Tigerek z Tigeryntkōm, co ich poznocie we ksiōnżce „Ach, jako cudno je Panama”! Ale Janosch napisoł tyż ksiōnżki do majoryntnych, co dużo ôsprawiajōm ô tym, jak to downij było być Ślōnzokami.

Jerzy Kukuczka to bōł ślōnski taternik, alpinista i himalajista – chop, co wlazowoł na nojwyższe gōry na świecie! Zawdy padoł, co niy ma do niego ciekawe same wyspinanie sie na gōra – ôn to musioł szafnōńć blank po nowymu!

Wiysz już, jak wyglōndajōm nasze farby, skōnd my sōm i czymu Gōrny Ślōnsk to je nasza ziymia. Flyjgujymy go i sie ô niego starōmy. Mōmy se go w zocy, jego pamiyńć, farby, jak tyż ślōnsko godka. Gōrny Ślōnsk to tyż nasze miasta, wsie, lasy, rzyki, pola, rośliny i zwierzynta. To ôd nos zależy, jak ône bydōm wyglōndać, tōż chcymy, coby były czyste i we porzōndku.

Gōrny Ślōnsk to kōnsek Europejskij Unije, a tyż kōnsek Polski i Republiki Czeskij. Patrz być ôtwarty na inkszych: na Ślōnzokōw i na tych, co mieszkajōm kole ciebie, a niy sōm Ślōnzokami, jak tyż tych, co sam przijechali z inkszych krajōw i chcōm sam znojś plac do siebie.

Gōrny Ślōnsk to tyż piykno historyjo i downe Ślōnzoki, z kerych możesz być dumny.

Ale nojważniejsze, iże Ślōnsk to żeś je ty i twoja familijo!

Zadanie 1. Kolorowanki

Dej se wydurkować ślōnsko fana i ślōnskigo ôrełka. Pokoloruj je.

Zadanie 2. Ôbrozek

Narysuj swōj ulubiōny kōnsek Gōrnego Ślōnska. Pokoż, co ci sie w nim nojwiyncyj podobo.

Materyjo do używanio na licyncyji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 Generic (CC BY-NC-SA 4.0)

Pokora – kajś po blisku

Dzieci z Bullerbyn. Ala mo kota, kot mo Warszawa, nasza stolica. Old Shatterhand w (cyganiōnyj) Ameryce. Robin z lasa Sherwood. Tōmek w Rusyji, Australiji, Gran Chaco. Chopcy spod Lenino, chopcy spod Berlina. Sola z nieba pōłnocnego. Conan z Cymeryje, Bilbo ze Shire. Milo, co pływoł naôbkoło świata. I Nemo, co zrobiōł dwajścia tysiyncy mil podwodnyj żeglugi. Roztrzaskany Robinson. Stasiu ôd chininy. Sposōb na Alcybiadesa. Ania z Zielōnego wzgōrza i ta dziouszka, co zmazała „niy” z „niydostateczny” na cynzurce i pojechała fōrt. Kaszubskie lasy ôd Dudusia, autostop ôd Poldka. Pan Samochodzik i cosik we Polsce. Tytus, Romek i Bies z czady.

Chowołech sie na światach, co zawdy były daleko. Było klar: literatura – to je kaj indzij.

Dzisio ôtwiyrōm „Pokora” Twardocha. Piyrsze strōny – jakiś Werdōn i zasuto staro Kłodnica, Gliwice. I przestowōm czytać, bo kajś we gowie zbiyro mi sie – co? Na płaczki?

Bez ôstatnie 20 lot zdarziły sie mi-czytoczowi dwie rzeczy. Piyrszo: Bienek, Janosch, Lysko, Twardoch, Majewski i inksi – jedyn za drugim, co puściyli literatura do mie na plac. Drugo: te zmiarkowanie, że ôna zawdy tam była, ino nos niy puszczali, coby sie ś niōm bawić. Ś niōm: ze Bienkami, Janoschami, Scholtisami, Hauptmannami, Eichedorffami, Boehmami, Aniołami Ślōnzokami… Żodyn ô nich ani niy wiedzioł.

Mōmy rok 2020. Mōm ze dwajścia lot czytanio tyż ô tym, co po blisku. Ale durch…

Moje bajtle, jak dobrze pōdzie, niy bydōm tego znać. Ône miyndzy Hogwartym i Narnijōm roz za kiedy trefiōm tyż świynto Hyjdla ôd Cichonia i zaginiōne perły ksiynżnyj Daisy ôd Kassnerki. Abo masne wōszciory ôd Brzechwy-Szołtyska i Pucha z Małym Princym, co chocioż smykajōm sie kaj indzij, to przinojmnij godajōm „tak jak tata”.

…”Alejka dalej nazywa się Wilde Klodnitz, Dzika Kłodnica.”. Niy jadymy daleko, robiōłech ze dwiesta metrōw dalij, kajś ze sto lot niyskorzij. Moja drōga ku tymu światowi zaczyno sie po tyj strōnie Eliadowyj granice.

Moga czytać dalij.

Trainspotting: It’s sh*te being Silesian

Roz za kiedy dowōm sie do przekłodanio. Roz za kiedy biere mie na eksperymynty. Roz za kiedy czuja sie naprowda, naprowda źle.

Do rzici być Ślōnzokiym
Sōm my nojmyńsi z nojmyńszych.
Maras tyj zdupcōnyj Ziymi!
Nojbardzij niyszczyńśliwy, nyndzny, przichlastowy, darymny abfal, co bōł kiedy wysrany w cywilizacyjo.
Niykierzi niynawidzōm Polokōw. Jo niy. To sōm ino ciuliki.
My ale sōm skolōnizowani ôd ciulikōw. Niy poradzili my ani znojś porzōndnyj kultury, coby nos skolōnizowała!
Regiyrujōm nami wymniszōne dupy.
Ciulato sytuacyjo do bycio, Tōmuś.