Ślōnskŏ gŏdka na endangeredlanguages.com

Chcymy, coby ślōnskŏ gŏdka znodła sie tukej: http://www.endangeredlanguages.com/ . To je projekt ôd retowaniŏ gŏdkōw, co chneda mogōm umrzić.

Jak pomōż?
1. Zōndź na zajta: http://www.endangeredlanguages.com/about/
2. Wlyź na „complete this form”
3. Wklyj ta prośba. Na ôstatku dej tyż swoje miano a adres e-mail.

Hello,
Please submit Silesian language to the Endangered Languages Project.

It’s a language from Upper Silesia which is a part of Poland and the Czech Republic; it’s vulnerable and might disappear before the end of the century. It is known as the Silesian language (http://en.wikipedia.org/wiki/Silesian_language) and has existed next to the one you provide information about (http://www.endangeredlanguages.com/lang/5386?hl=en) for a few centuries.

Please note that the Germanic Silesian has been always used mainly in Lower Silesia and the Slavic Silesian has been the main language of the Upper Silesians.

Upper Silesian language metadata:
ALSO KNOWN AS: ślōnski, ślōnskŏ gŏdka, ślōnskŏ mŏwa, język śląski, śląski, dialekt śląski, upper silesian, silesian, Wasserpolnisch, Schlesisch, Schlonsakisch,
CLASSIFICATION: Indo-European > Balto-Slavic > Slavic > West Slavic > Lechitic > (Polish) > Silesian
http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4f/IndoEuropeanTree.svg)
ISO 639-3: szl
NATIVE SPEAKERS: 56 000 declared Silesian as their mother language in the 2002 Polish National Census. The 2011 National Census numbers are to be announced.

Best regards,

Akcja robiymy cuzamyn:

Tuudi.net
Po ślŏnsku
i jo.

Lech Majewski – „Kasztanaja”

Ksiōnżki czytōm kajś tak ôd szōstego abo siōdmego roku życiŏ. Dugo mi niy zawodzało, że jejich akcyjŏ zawdy rozgrywała sie kajś indzyj: abo w szyrokim świycie, abo w Polsce (niyroz trochã cyganiōnej – Litwo, Ojczyzno moja), ino niy u nŏs, na Ślōnsku. Bōło to nōrmalne. Mało wiela szłoby pedzieć, iże przōdech sōm napisoł porã kōnskōw, zaczym żech sie dosznupoł do takij prozy.

Dzisiŏ jezech po Bieńku, Bieniaszu, Wańku, Janoschu, Lysce i inkszych i zaś mōm problym znojś cosik ze światym przedstawiônym samstōnd. Skuli tego bōłech rŏd cylnynć „Kasztanaja” ôd Lecha Majewskigo (gynał ôd tego, kery zrobiōł fimowego „Angelusa” abo „Młyn i krzyż”) .

„Kasztanaja”  to je ańfart ku szarymu PRLowi. Pado ô modych synkach, grubiŏrzach, kerzi smykajōm sie po Katowicach. Mōmy drugŏ połowa lot siedymdziesiōntych.

Rychtyk sōm tukej Katowice – te czorne. Robiymy z kamratami Kasztana szpacyr: po cyntrum, wele gruby, na Koszutka i nazot. Siedzymy we Strasznym Dworze (niy wiy wtoś, czy bōł ôn wtedy tam, kaj pŏrã lot tymu, na Ligocie?), zaglōndōmy bez ôkna w kamiynicach. Idzie sam sie ino naprać abo polotać za dziołchami (nale lepij sie naprać – te dziołchy, kere by ôni chcieli, niy chcōm ich – grubiŏrzy, proletariuszy, „miejscowych”). A potym szychta… i curik – trochã sie posmykać, trochã poboznować, fest sie naprać. Belōntōmy sie sam choby moty.

I rychtyk je Polska Ludowŏ: tela je tukej marasu, w mieście, w ludziach, aże niy idzie dychać. Dzisiŏ PRL je modny, wraco sie na fali skomercjōnalizowanyj nostalgii; istnŏ ksiōnżka poradzi snij naprŏwdã wylyczyć. I je wołaniym autentycznym, niy mo filtra lŏt – rok wydaniŏ: 1981. Dzisiŏ tyn rōman je wiyncyj wert jak przi premierze – robi za dokumynt ôszkliwej epoki.

Co „Kasztanaja” mŏ nojlepszego? Jo widzã w nij tako pila przemysłowego Gōrnego Ślōnska za PRLu. Ślōnska zbulonego, sparaliżowanego, chycōnego za gymbã.  Ślōnska, z kerego idzie ino uciykać: abo durś, kożdy dziyń, ku Bitlesōm, Świyntymu a „Bridżit Bardo”.  Abo bez synsu, kradziōnym miyłowaniym we parku, kradziōnym autokiym nad morze, gynau jak Kasztan. Abo – to już my wiymy – do Enerefu. Bele kaj, coby ino nie ôstoć tukej.

Bŏjka ô ślōnskim erbie

Śmiało możemy uznać łacinę za język „najbardziej śląski”, bo był zwornikiem tej wielobarwnej społeczności przez wiele wieków, niemal do końca XVIII wieku.
– prof. Joanna Rostropowicz, „Fabryka Silesia” nr 1/2012

A ślōnskŏ gŏdka? Idzie pedzieć, iże w tyj funkcyje je to gŏdka „nojmnij ślōnskŏ” z tych, kerymi sie sam gŏdało. Przeca bōła plebejskŏ, niyliterackŏ. A dzisiŏ niy poradzōm niōm gŏdać niy ino wszyscy na Ślōnsku, ale tyż moc Ślōnzŏkōw.

To je prawy paradoks geszichty, iże te Ślōnzŏki ôd ślŏnskij gŏdki bierōm se dzisiŏ erb po piyrwym Ślōnsku (wiysz, tym ôd Lux ex Silesia). Niy trefio sie ôn Niymcōm, kerych XX stoleciy wyciepło stōnd furt i kerzi bezma ô nim przepōmnieli. Mało wiela trefiŏ sie Polokōm – sam regiōnalizmus je atakiyrowany ôd „prawyj polskości”. Bezma trochã trzimiōm Czechy, nale wiela – jo niy wiym. A Ślōnzŏki majōm go w zocy jako swōj. Ôd nich – ôd nos! – idzie dzisiŏ szwōng, co by tyn erb ôstoł żywy.

Toć, bierymy go pomału, a możno sie jeszcze okaże, iże go wcale niy erbnymy. Potrzebowalibymy edukacyje, szkolŏrzy, rechtorōw, naukowcōw a macherōw ôd kultury. Widzã, wiela sie sam terŏz robi i wiela je do zrobiyniŏ. Dzisiŏ sam nic niy ma pewne – naprŏwdã mōm nadziejã, iże poradzymy. Nale sztyjc niy wiym, wiela tego „ślōnskigo cugu” po prŏwdzie je we Ślōnzŏkach. Możno je nŏs ino pŏrã ślōnskich gupielŏkōw, a ańfachowymu Ślōnzŏkowi je to wszystko ganc egal. Inkszo sprŏwa, co sam je do erbnyciŏ i na co nōm to je. Niy ma Ci dziwne, iże dŏwnŏ, wielokulturowŏ tradycyjŏ przichodzi dran skuli budzyniŏ abo budowaniŏ nowyj, ślōnskij tożsamości (etnicznyj)?

Pōdź, pofandzolymy trochã. Pamiyntosz gyszichta cysorstwa rzymskigo? Niy cŏłki pominyło skuli Benedyktynōw i klasztorōw w Irlandie. Ôd nich Zachōd mōg erbnōnć moc dŏwnyj cywilizacje. Terŏzki forszteluj se – bōł sam kejś wielgi, piykny, piyrwy Ślōnsk. Bōł, ale go niy ma. I zaś – non omnis moriar! Możno tyn nŏsz Gōrny Ślōnsk, piyrwyj biydny kōnsek kajś na wschodzie cołkigo Ślōnska, bydzie choby Irlandia VI i VII stoleciŏ. Weznymy tyn erb i niy dōmy mu umrzić. Wespnymy sie na nigo, jako te cwergi na pukle ôlbrzimōw.