Weiße Wäsche

22 lutego 1943 roku, 75 lŏt tymu, Antōn Widuch ôglōndoł w kinie kōmedyjo „Weiße Wäsche”. Była to do niego pauza, kierej fest potrzebowoł – już pŏra tydni cołkŏ kōmpanijŏ miała tyngie, infanteryjne szkolynie. Dziyń za dniym ibōngi, zajyńcia i marsze, a jak prawie niy, to wacha abo – w niydziela – gōn z Herr Majorym. Pōłtora godziny filmu we ćmawyj sali – tyn jedyn czas, kiej mōg sie forsztelować, co je kaj indzij, fōrt ôd ibōngōw, armije, cołkij tyj pierzińskij Francyji.

Tela padŏ brif wysznupany w starych papiōrach. Brif do mojij ōumy ôd jeji piyrszego chopa. Tego, kierego niy ma już wiyncyj jak 70 lŏt. Brif do libsty, modyj dziouchy, z kierōm chce sie ôżynić, jak ino zaś dostanie urlop – a to niy bydzie takie lekie, przeca na Świynta bōł w dōma. Do tyj istnyj, kieryj we 2018 tyż już dŏwno niy bydzie.

Niy ma ich.

Ôstoł sie ino żōłty kōnsek papiōru.

Reklamy

Człowiyk. Wojŏk. Ideologijo.

Ôrŏz ôtwiyrŏ sie portal i przeciepuje cie do placu, ô kierym prawie czytŏsz.
– Eee… Babi Jar, 1941? Lepij ôstana w dōma.

Porwali cie. Bohatyr z ksiōnżki, co jōm prawie czytŏsz, przibywŏ ci z retōnkiym.
– Hmm, Waffen SS? Niyrŏd ich widza, ale wierza szafnōm te zadanie.

Miołech niydŏwno taki „szpas” z graczkami, kiere pokŏzywoł mi facebook. Wszysko skuli ksiōnżki „Wojŏki. Potokoły z bojōw, zabijaniŏ i umiyraniŏ”. Dobre, dzisio bez alternatywnyj rzeczywistości: na ôbkłŏdce stoi „Żołnierze. Protokoły walk, zabijania i umierania”, a napisali jōm Sönke Neitzel a Harald Welzer.

Bez drugo wojna alianty mieli szpecjalne lagry do chycōnych wojŏkōw, w kierych nagrowali to, ô czym zajynci miyndzy sobōm gŏdali. Klachy, ôsprŏwki, ôstudy ôd gynerałōw, ôficyrōw abo gymajnōw, z Wahrmachtu, Waffen SS, Kriegsmarine abo Luftwaffe, egal. W kŏżdej chwili ftoś mōg pultnōnć cosik, co bōło we wercie do wywiadu.

Zrychtowali tam tōny protokołōw. Piyńdziesiōnt lŏt niyskorzij te dokumynty przestały być tajne, a zaczły robić za niysamowity sztof do historykōw. Sztof bez filtra lŏt, mitōw, felernyj pamiyńci. Rajza direkt do świata ôd wojŏkōw.

Musza sie chyba zrychtować taki ôbstōny tekst ô tych ksiōnżkach, trefach a filmach, kiere ôtwiyrajōm ôczy, pōmiyniajōm to, co i jak mōmy poukłŏdane w gowie, robiōm za poznŏwcze bōmby. Ta ksiōnżka takŏ je: buli cygaństwa ôd ideologōw, szumne balakwastry a la „Dulce et decorum…”, ôbrŏzki złych Niymcōw abo niywinnego Wehrmachtu. Wōniŏ trocha na Zimbardo, trocha na Remarque’a.

Nadszedł czas, aby skończyć z przecenianiem sfery ideologicznej. Ideologia może wprawdzie dostarczać powodów do wojny, ale nie wyjaśnia, dlaczego żołnierze zabijają albo popełniają zbrodnie wojenne. Zarówno wojna, jak i działania robotników i rzemieślników wojny są banalne, tak jak zawsze banalne są zachowania ludzi (…) w zakładzie pracy, w urzędzie, w szkole lub na uniwersytecie. Niemniej owa banalność zrodziła najbardziej ekstremalną przemoc w dziejach ludzkości.

Pierōńsko dobrŏ ksiōnżka.

Stare werbōngi ôd terŏźnych fyrmōw

Blank przipadkowe cajtōngi przeglōndane skuli projektu: Schlesische Sonntagspost, nr 32/1941 i Berliner Illustrirte Zeitung, nr 28/1939. Wejrzołech na jedyn werbōng – ciups! Coca Cola. To mi stykło. Smolić projekt, lecymy po strōnach za inkszymi werbōngami!

Jako jeszcze fyrma (takŏ, co jōm dzisiŏ znōmy) idzie znojś na tych brōnŏtnych (toć!) szkartkach? Podziwejcie sie: werbōng kejś (75 lŏt do zadku), werbōng dzisiŏ.

coke bayer droetker osram

Lykowanie z mitōw abo tref z Leszkiem Jodlińskim

Gyszichta leko sie mitologizuje, a im wiyncyj funguje polityka historyczna z roztōmajtych strōn, tym te mity sōm srogsze. Sroge mity srogo pierōm na dekel. Ciyngiym słychać fulanie ô tym, jakŏ to Polska niy ma wielgo i dycki polskŏ, jako Ślōnzŏki to je nacyjŏ czysto a biydnŏ, abo milijōn inkszych balakwastrōw. Mity sōm choby bakteryje – jak ich je za moc, to trza sie śnich lykować.

„Dziennik księdza Franza Pawlara” to je ważnŏ ksiōnżka – poradzi robić za lyk na mity. Pokŏzowŏ zdŏrzynia, kere bōły, a niy tuplikuje, jak MŎ być.

Za dwa tydnie bydzie we Rudzie tref z Leszkiem Jodlińskim, co „Dziennik” przełożył i narychtowoł do wystŏwiynio. Przidźcie sie śnim trocha polykować.

plakat_jodlinski_www

Tref z Jerzym Ciurlokiym

Hneda bydzie nowy tref, na kery chciołbych Wŏs zaś pytać. We Rudzie Ślōnskij pōdzie sie pogŏdać z Jerzym Ciurlokiym, kery poôsprawiŏ ô swoich ksiōnżkach ô ślōnskich princach. Ku tymu na zicher bydzie tyż moc ô ślōnskij gyszichcie i jeji nŏjjaśniejszych momyntach i persōnach. Ciynżko kaj indzyj ô nich sie dowiedzieć, podwiela nikaj niy uczōm historii Śląska, tōż prosza tuplowanie gorko.

Oschl mŏ patrōnat nad ôbydwiyma „Ich książęcymi wysokościami”.

plakat_ciurlok

Prince ôd Ciurloka

Robia za patrōna do nowyj SONŚ-iowyj ksiōnżki: „Ich książęcych wysokości”. Jerzy Ciurlok zbiyrŏ do kupy wszyskich ślōnskich princōw: Piastōw (ô kerych rade gŏdajōm polske ksiōnżki do szkolŏrzy), Przemyślidōw (za nimi trza by szukać u Czechōw), a biskupōw-princōw z Nysy i biere sie za uczynie Ślōnzŏkōw ich włŏsnyj gyszichty.

Idzie leko znŏjś ksiōnżka, co wytuplikuje, jako to Ślōnsk je zawdy polski, dycki czeski, abo sztyjc niymiecki. Rŏz za kedy trefi sie takŏ, kerŏ chce być ôbiektywnŏ i podziwać sie na tyn kraj z wiyrchu. A rzŏdko idzie dostać kōnsek ślōnskij gyszichty naszkryftany – a ku tymu dobrze naszkryftany – bez Ślōnzŏkōw. Tukej prawie Ciurlok takim kōnskiym kidnył. Na zicher werci sie na to kuknōnć.

Latowy lankor

Lato już je dŏwno weg, a jo durś czytōm te ślōnske gupoty.

Pocałuj fest jak bydziesz szoł.
Latowy lankor.
Chciałach ino dać ci znać,
Co żeś je nojlepszy szac.

Czuja latowy, latowy lankor,
La-la-latowy, latowy lankor,
Zaś mōm tyn latowy, latowy lankor,
Oo, Ooo, Oo.

Tekst: Lana Del Rey, Summertime sadness – Latowy Lankor

latowy

Bild: Rafał Bula, Unicestwieni przez wojnę i kłamstwo 1939-1955. Ofiary wojny w gminie i parafii Chełm Śląski.