„Leanderka”

„Leanderka”, abo mōj ślōnski debiut ksiōnżkowy, je prawie w przedsprzedaży. Fto sie jōm ôbsztaluje do 18.09., tyn niy ino mynij zabuli i dostanie ksiōnżka zarŏz jak bydzie fertich, ale tyż dostanie ôdy mie mały geszynk: tako nalepka :)

„Leanderka” to zbiōr z ôsprŏwkami. Ô niykierych bydziecie cosik wiedzieć, bo myńsze abo wiynksze kōnski pokŏzowołech sam na blogu. Inkszymi żech sie jeszcze nikaj niy asiōł. Jak byście chcieli wejrzeć, ô co lŏtŏ, to sam mŏcie na smak krōtki kōnsek ksiōnżki.

Jezech cołki w zŏcy skuli tego, co te moje ôsprŏwki ôtwiyrajōm blank nowo seria ôd Silesii Progress: seria z modernōm slōnskōm literaturōm. Piyrszŏ – Ślōnskŏ Bibliŏtyka – nazbiyrała bez piyńć (?) lŏt pŏra ksiōnżek naprŏwdy ważnych do naszyj kultury. Drugŏ – Seria z zicherkōm – pokŏzuje popularno, kriminalno literatura pō naszymu i pocisła w świat Kōmisŏrza Hanusika. Terŏzki dokupluje do nich ta trzeciŏ – Ślōnski Druk. Marzi mi sie, coby trocha popochała z tym, jako terŏz funguje pisanie pō naszymu.

Sam je tyż dobry plac, coby podziynkować: Mirkowi Syniawie, mojimu redachtorowi, przi kierym tela żech sie nauczōł ô gŏdce bez pŏra tydni roboty. Krzyśkowi „Prosiakowi” Owedykowi za ôbrŏzek na ôbkłŏdka. Pyjtrowi Długoszowi, kiery uwierzōł we ksiōnżka za tela, coby jōm wydać. A Zbigniewowi Kadłubkowi z Marcinym Melonym, ôd kierych dobre słowo ô ksiōnżce fest jij pōmŏgŏ.

Tōż tak by to wyglōndało:

Tytuł: Leanderka
Podtytuł: 5 ôsprowek po naszymu
Autor: Rafał Szyma
Redakcja: Mirosław Syniawa
Ilustracja na okładce: Krzysztof „Prosiak” Owedyk
Język publikacji: śląski

Seria: Ślōnski druk. Modernŏ literatura pō naszymu.

Patronat: Farbryka Silesia, Chwila z gŏdkōm, Tuudi.net, Reflektor, ArtPapier i Jaskółka Śląska.

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Reklamy

Po jakimu stoja z tōm lampkōm?

To je ale wic! Chodza brōnić polskich sōndōw, tych samych, kiere podle ajchnionej polskij racji stanu, naskwol dymokratycznym mustrōm, zakŏzowały fungować „mojimu” Stowarzyszyniu Ôsōb Narodowości Ślōnskij.

Co jo tam robia? Przeca prawie wtynczŏs nojwiyncyj czuja, żech niy ma Polŏk, jak do kupy z Polŏkami stoja i suchōm cliwych śpiywek z Piwnice pod baranami abo hymnu, kiery ofyn mi padŏ, że je ô inkszych ludziach a ô cudzyj historyji.

Wierza ale, co tam, wele gerychtu, je plac dō mie: Ślōnzŏka-polskigo ôbywatela. Bez przikłŏd skuli pamiyńci ô tych starych Polskach i ô tym, co ône pochały. Sōm my przi Polsce i ino wtynczŏs pudzie to strzimać, jak bydzie ś nij dymokratyczne państwo prawa. Ino wtynczŏs moga być za swobodnego ôbywatela, bez bōniŏ, gańby i kryciŏ sie z tym, fto żech je.

Ida, bo to niy ma ino jejich sprawa. Mie tyż to tykŏ.

Niy ma to darymny futer, płōny tyjater – te pŏlynie lampek i kolybanie fanami? Toć! Ale co inkszego mōm zrobić, kiej czuja, że niy śmia niy robić blank nic?!

Niy ino żywe umrziki

1.
To bydzie drugi rŏz, jak Silesia Progress wydŏwŏ ksiōnżka blank inkszo, jak żech sie spodziywoł. Piyrszŏ była „Jak Johannes Kepler…” ôd Henryka Wańka – relatywnie lekŏ i szpasownŏ, mało wiela wigyjcowskŏ – na ôpy, jakech jōm mioł w gowie, podwiela żech jij niy poczytoł. Terŏzki zaś „Nunquam otiosus” ôd Mirosława Syniawy. Forsztelowołech sie kriminał i synsacyjo we historycznych szatkach, a dostołech intelektualno rajza po XVII storoczu.

2.

„Większość żyjących dziś ludzi nie ma pojęcia nawet o tym, że mamy wiek siedemnasty i że jesteśmy mieszkańcami Europy, więc nie powinniśmy się dziwić, że tam, gdzie my dopatrujemy się przypadków rzadkich chorób, oni widzą zjawy i potwory”.

Nasze czasy to je szpica moderności, a kejś to ino cimŏk i gupota, pra? Zdŏwŏ sie tak nōm dzisio, zdŏwało we wiykach XX (wyścig ku kosmosowi), XIX (damfowe storocze), XVIII (hyrskie Ôświecynie)… Wierza Syniawie, co tak ô swojich czasach gŏdali i przōdzij. A pamiyntōm tyż wiyrsze humanistōw, co sie asiyli jeszcze piyrwyj, abo tego chopa ôd cwergōw, co czympli na puklach ôlbrzimōm.

3.
To bōł ale miszung, tyn XVII wiyk. Antykowe autorytety, nauczanie ôd Kościoła, moderne eksperymyntatory i wynŏjdlŏrze, wiedza ôd inkszych kultur a mōndrości nŏrodu, ezoteryka, metafizyka, filozofijŏ. Czas, kiej rodziyła sie nauka, a ś niōm i modernŏ Europa. I kaj my to zaszli? Daleko, ale na zicher aże tak, jak nōm sie zdŏwŏ? Gŏdajōm, co mōmy dzisio kryzys uczōności, tōż werci sie spōmnieć, jakie heksy, heretyki, bestyje a cygōny pokŏzujōm sie, kiej dōmy sie drzymnōnć usōndkowi.

4.
Mōm „Nunquam…” w zocy za to, jak foluje tyn „prōzny czas” ślōnskij historyji, kiery żech erbnoł we polskij szkole. Pokŏzuje kōnsek tego, jako to tyn Ślōnsk fungowoł, jak przi Polsce niy bōł, a to skuli tego, co prawie bōł przi Zachodzie i robiōł za prawo tajla tego, co sie wtynczos ważnego do cołkij cywilizacyje dzioło.

5.
Idzie sie to fajnie poczytać? Czytŏcz wczas spokopi, co szpas je kaj indzij, jak mu sie zdŏwało. Niy we gibkij akcyji a byzuchach na cmyntŏrzach, ino w gŏdkach mōndrŏkōw i sznupaniu po bogajstwie epoki. Syniawa wykludziōł mie kajś fōrt daleko, dalij jeszcze jak tego synka, kierymu kŏzoł ciś ze ślōnskigo miasteczka H. aże do Amsterdamu. Trza ale pedzieć – rŏd żech za nim poszoł.

6.
Jakbych dzisio robiōł ôbkłŏdka do tyj ksiōnżki, to dołbych wiyncyj starego tekstu, a mynij umrzika ;)

Umiyrŏ ta gŏdka, abo niy?

Marcin Musiał zrychtowoł tref – Kiedy umrze ślonsko godka? Odpowiadają emocje. I fest nachytoł w kōmyntŏrzach po wydarzyniu.

Nazdali mu za to, za co mu sie noleżało:
– za swoja katastrofalno, szpotlawo gŏdka, kero niy nadŏwała sie do kludzyniŏ trefu i narobiyła ôstudy cołkimu projektowi;
– za ôbiecowanie debaty – dostalimy przeca wieczōr z twōrczościōm ôd roztomajtych autorōw i aktywistōw;
– za polsko gŏdka, do kerej – jak do gŏdki dowajōm sie Ślōnzŏki – prawie na takim trefie niy ma placu;
– za miano ôd trefu – mało wiela ino bez te miano dołbych sie ś nim pokōj.

Przezywali na niego tyż za gupoty, bez przikłŏd za to, co impreza była partyjnŏ. Tego prawie niy bōło tak znać (a dŏwōm na to fest pozōr, ôsobliwie po trefach, na kerych rŏd pokŏzywoł sie z agitacyjōm Marek Plura).

Chyba mało fto chcioł zmiarkować, co Musiał poradziōł rozkulać blank srogie wydarzynie: pokŏzane w mediach, z ciekawymi ôsobami na binie i cołkōm mockōm nŏrodu. Za to, i za polityczno inicjatywa, trza go pochwŏlić.

Dociepna swoje trzi-po-trzi – niy ô formie, ino ô meritum. Usyszołech ôd Musiała, co ślōnskŏ gŏdka to je takŏ ekstra mŏwa, mŏwa ôd serca, ôd kerej aże lepij sie robi w duszy. Kerŏ ôdmykŏ spōmniynia i w kerej ani słōwko „pierōnie” niy mŏ sorōńskigo klangu, ino je choby zawołanie ôd coacha. Bezma skuli tego je choby szac i werci sie jōm retować.

Niy idzie tymu przichwolić! Nasza gŏdka to je nojsōmprzōd nōrmalne nŏrzyńdzie do kōmunikacyji. Uniwersalne, abo mało wiela uniwersalne, co prawie terŏzki piere sie tam, kaj go niy bōło: do durku, massmediōw, ryklamy, nauki, literatury, itp. A nŏjważniejsze: je miyndzy ludziami na beztydziyń, a niy ino na jaki fajer.

Hermetyczny plac do ślōnskij gŏdki – „mŏwy ôd serca”, to je gynau tyn fal, kej gŏdka sie zawiyrŏ, swijŏ, traci. Prawie wtynczŏs napoczynŏ robić za postwernakularnŏ (jak żech dobrze spokopiōł te słowo), richtich mŏ trzi sztwierci do śmierci.

Trza sie starać ô ta frechowno, wrazidlato gŏdka, kero prōbuje pochytać cołki świat i kero funguje, durś je żywo, mŏ swojich naturalnych używŏczy. Niy ô ta, co je ino spōmniyniym (ciepłym, miyłym, cniwym, ale ino spōmniyniym) ô umartych światach, czasach a ludziach.

Scrooge pō naszymu

Grzegorz Kulik przełożōł na nasza gŏdka „A Christmas Carol” (Opowieść wigilijną) ôd Karola Dickensa. Potrzebowołech trocha czasu, ale na ôstatku tekst prziszeł dran.

Bydzie to na tyn czas jedne z nojambitniejszych translatorskich, „gŏdkowych” powziyńć – prozatorskie, tōż ôsobliwie we wercie. Bezto dołbych je do raje wrŏz z przekłŏdami ôd Kadłubka, Syniawy a Szołtyska.

Toć, idzie wajać, iże tam abo sam trefi sie jaki feler, fałeszny klang abo inkszŏ niydoskonałoś. Kulikowŏ „Godniŏ pieśń” dŏwŏ ale niysamowitŏ przijymnoś: przijymnoś byciŏ ze ślōnskim tekstym. Niy ma ôn ô Ślōnsku, niy padŏ ekstra ô naszych sprawach. Niy! Je uniwersalny, a ku tymu nasz, mōj, po blisku. Je choby blyskniyńcie z alternatywnego świata – tego, w kerym to je nōrmalne, co czytōmy pō naszymu, ksiōnżki sōm po ślōnsku, a ôbtoczyniy niy wysztuchuje durś z myślyniŏ gŏdkōm.

Zatōnkołech sie we „Godnij pieśni” i niyrŏd przibyłech nazŏd.

Tekst idzie sie zebrać tukej.

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Trzista lŏt

21 kwiytnia bōłech zaś na wydziale, piyrszy rŏz ôd naprŏwdy dŏwna. Katowickŏ, UŚ-owŏ polōnistyka, ôtwarte syminarium ô małych gŏdkach, tref z profesōrym Tomaszym Wicherkiewiczym. Tref z tych, co sōm choby poznŏwczŏ bōmba: zbulił mi pŏra mitōw i zwykōw, kerymi myślołech ô gŏdce (ślōnskij gŏdce, inkszych gŏdkach, samyj gŏdce). I doł mi trocha fajnego sztofu do beraniŏ.

Bez przikłŏd takie cosik: Wiela lŏt trza, coby przifasować gŏdka do nowego ôbtoczyniŏ? Jak wtynczŏs, kej jaki norōd przekludzo sie na nowŏ ziymia i chybiŏ mu gŏdki, coby do porzōndku ta ziymia pochytać.

Trzista lŏt.

A nojciekawsze, co z tym ôswojaniym ziymi gŏdkōm skuplowany je zwiōnzek ludzi z tym ôbtoczyniym. Je to plac „ôd nich”, abo ino taki, kaj ôni sōm? Sōm tam „u sia”? Majōm go w zocy, starajōm sie ô niego? Gospodarzōm abo ino używajōm? Wiela – ekologicznie, ale wierza i kulturowo – popśniōm, a wiela bydōm robić, coby go poprŏwiać. Kej dadzōm sie do budowaniŏ tego placu, a ustanōm spōminać i re-kreować stary świat.

Zarŏz żech sie wyforsztelowoł rōman sci-fi z nowōm planetōm i ludziami, kerzi niy majōm na nia gŏdki. Ksiōnżka ô rychtowaniu tej gŏdki i ô tym, wiela sie potraci, co sie pōmiyni, a co pokoże za blank nowe, podwiela te ludzie zacznōm na nij być „z tukej”.

Zarŏz żech sie tyż ôśmioł, bo zaszczyrkoł mi ślōnski kōntekst. Trza trzista lŏt, coby ôswojić jako ziymia w gŏdce i we ludzkich gŏwach? No to jeszcze dwiesta i Polŏki zacznōm sie ô tyn Ślōnzek starać do porzōndku, pra? Do strzimaniŏ…

Zapisz

Zapisz

Canon Poloniae

Niy myślołech, co to przeczytōm. Te tymaty… tak trocha niy dō mie. Ale skuli Henryka Wańka, skuli seryje, a potym tyż, bo to sie dobrze czytŏ, przeczytołech.

To je ksionżka ô PRLu. Ô tyj staryj, siwyj, rzadnyj rzeczywistości, ze fōnsatymi, siwymi, rzadnymi ludziami. Niyrŏd żech je mŏdzie na PRL, niy poradza spokopić tego cołkigo syntymyntu, kery sie durś pokŏzuje we ryklamach, filmach, szpilach, ksiōnżkach i kaj ino. Tyn kōnsek Muzyum Ślōnskigo z ajnclami, blokiym i maluchym – niy umia na niego patrzeć. Jŏ to jeszcze trocha pamiyntōm i szteruje mie te dziadostwo. U Wańka, trza pedzieć, niy ma nostalgije. Znŏjdziecie sam ôbrŏz drugij połowy ôsiymdziesiōntych lŏt – zdŏ mi sie, doś akuratny, a przinojmnij do uwierzyniŏ.


Zafōngowoł sam stary knif z Prostaczkiym abo inkszym cudzym, co przijyżdzŏ, dziwŏ sie, i ze swojigo miarkowaniŏ wykludzŏ jaki ôbrŏz do czytŏczy, dŏwŏ cosik pedzieć autōrowi. Martin, tyn Wańkowy cudzy, to je ale udany. Kaj to stoło, u Dukaja, Glukhovskigo, abo u inkszego fantastycznego pisŏrza? Co tyn istny, kery mŏ skuplować dwa światy (tak coby poradziły sie spokopić abo chociŏż ze sobōm pogŏdać), to musi być basztard, miszung jednego świata z drugim? Klapuje sam tyn Ślōnzŏk – bezma Niymiec, co za bajtla pojechoł do Efu, a terŏzki przijyżdżŏ nazŏd, bo znŏ polskŏ gŏdka i mŏ szwōng do tego kraju. Skuli tego, jaki je, poradzi tyknōnć ta Polska, pokŏzać jōm lepij jak inksze dziynnikŏrze.

Jedne mi sam inŏ zgrzitŏ. To niy ma ksionżka, kero mo przybliżać dziedzictwo kulturowe Śląska, jego bogactwo kulturowe i różnorodność, jako stoi na ôbkłodce. Ôna przibliżŏ dziedzictwo ôd Polski. To je jeji srogi tymat: wiela Polski bōło w PRL, eli bez PRL szło ŏbŏczyć prawŏ Polska, co to ta Polska tak yntlich je. Mōmy sam zdrzadło do Polŏkōw, przidajne ôsobliwie terŏzki, kej skuli dugigo niyzaglōndaniŏ do zdrzadła plōngnōm sie roztomajte zwidy, bŏjki i ańfachowe fandzolynie.

„Obcy w kraju urodzenia” niy przinŏleży do Canon Sileasiae. Jeji plac je we Canon Poloniae. Jakby tak szło sie ciupnōnć: Waniek za Sienkiewicza…

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz