Poprŏwia Wōm „Passengers”

Pozōr – spoilery!

Nŏstympny film, w kerym Hollywood zmaściyło kōńcōwka. Gynau choby przi “Grawitacyji” abo “Interstellar”: cołko fabuła cylowała w to, coby bohater umrził – i bezto uretowoł inkszych – a ôn niy umiyrŏ skuli idiotycznyj interwencyji scynarzystōw. Bo katać tam we amerykōńskim filmie miołby umrzić wielgi bohatyr?!

Jŏ wia, co już żech kejsik ô tym pisoł. Ale durś mie to szteruje. I zajś musza Wōm poprawić filmowy ôstatek:

Jim Prestōn włazi do ruły. Niy idzie zawrzić dźwiyrzy. Żegnŏ sie z kobiytōm, rychtuje sie na śmierć. Pozōr – terŏz bierymy sie za ta fabuła. Piere ôgiyń i robi to, co mioł zrobić: poli chopa. Przeca mało wiela niy zgorała ôd niygo ôbstōnŏ ôsłōna, bez kerŏ piyrwyj filowali na reachtōr. Dziołszka zawiyrŏ zawōr i fertich. Je uretowanŏ wrŏz z cołkim kosmoszifym. Ônego już niy ma.

Aurora ôstŏwŏ blank sama. Deszperacyjŏ i lankor. Ale pŏra dni niyskorzij rzigo w haźlu. Medskaner dŏwŏ diagnoza – ciōnża.

I terŏzki knif z ôrginału: dziołcha yntlich zwiaduje sie, co medycznŏ kapsuła może robić za hibenatōr. Tōż decyduje sie urodzić bajtla. Flyjguje go bez piyrszy rok abo wiela, nagrywŏ do niego wzruszajōnce monologi, na ôstatku dŏwŏ go do kōmory. Bajtlel idzie nynać na dziewiyndziesiōnt lŏt.

W epilogu załoga sie ôcucŏ. Niy ma szumnyj zegrody, ino w ambulatorium spi bajtelek, a na dyskach czekŏ ksiōnżka ôd kobiyty.

The end.

Ksiōnżka ô ślōnskij gŏdce

1.
„Współczesne teksty śląskie na tle procesów językotwórczych i standaryzacyjnych współczesnej słowiańszczyzny”. To je ale tytuł! Pamiyntōm szpas, jaki żech mioł przi rychtowaniu tytułu do mojij pracy magisterskij. Mioł aże żgać swojōm uczōnościōm, ôsobliwie skuli tego, że wiedziołech już wtynczos, co moja szpotlawŏ kariera uczōnego na nij sie skōńczy. Tōż żech znokwił „Efekt quasi-rzeczywistości światów fantastycznych na przykładzie Innych Pieśni Jacka Dukaja”. Licho to wyglōndŏ wele „Wspōłczesnych tekstōw…”, pra? Znać, iże do Artura Czesaka niy ma to piyrszŏ (ani, mōm nadzieja, ôstatniŏ) przileżytoś do mianŏwaniŏ uczōnego tekstu. Abo to je do niygo blank przeździyrne, abo tyż rŏd przifandzolŏ tytułym z epnym klangiym.

2.
Co je louz z gŏdkōm w cieszyńskij tajli naszego Ślōnska; gŏdajōm i piszōm durś te Cesarŏki, abo dali se pokōj? Je gŏdka ôd Ślōnzŏkōw cudym niy z tyj ziymi a ôsobliwościōm bez żŏdnego precedynsu, abo sōm tyż inksze inksze słowiańskie (a niy ino) gŏdki, w kerych idzie zmiarkować i wedle kerych idzie wytuplikŏwać symetryczne procesy? Idzie pochytać we tryndy te felery, kere porzōnd trefiōm w gŏdce, w necu, abo sōm u sia? Problym za problymym, tajla po tajli: je sam wszysko, co chciołech poczytać ô gŏdce, ale niy wiedziołech, kaj to znojś – coby pociś sam Allenym.

3.
Artur Czesak rŏd mŏ ślōnskŏ gŏdka i niy udŏwŏ, że tak niy ma. Zdŏ sie ale, co trzimie przi tymu uczōny dystans i jednakŏ sōndzi roztōmajte strōny we ôstudzie ô nasza gŏdka. Ofyn padŏ wrŏz ô ajchniyńciach polskigŏ językoznawstwa a ô mitach i bŏjkach ôd kŏzacieli ślōnskij sprawy.

4.
„Współczesne teksty śląskie…” to je ważnŏ ksiōnżka. Dŏwōm jōm do jednej szuflŏdki ze „Śląskiem wymyślonym” ôd Michała Smolorza. Jedna ôdmykŏ ôczy na kulturowy projekt z mianym „Ślōnsk”, drugŏ erkleruje fōngowanie ślōnskij gŏdki. Ôbydwie szukajōm za prŏwdōm w tymatach, w kerych ta prŏwda je skrytŏ za emocyjami, wizyjami a ideologijami. Ôbydwie tyż ôstŏwiajōm czytŏcza kōnsek wiyncyj świadōmygo.

5.
Niy strzimia, jak sie niy poasza. Oschlblog robi we ksiōnżce za przikłŏd ślōnskigo blogowaniŏ. Mōm se to w zocy… i zarŏz żech dostoł szwōngu, coby wiyncyj robić z gŏdkōm.

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Czwŏrty Hanusik

Mŏcie nowego Hanusika? Jak niy mŏcie, to idzie go dostać tukej. Moc byli chwolyni: i cołkŏ seryjŏ i Marcin Melōn, jeji autōr. To jŏ ino dokupluja do tych głosōw: „Hanusika” werci sie poczytać i szlus.

338eec19e0cc573cae25dae70ce81002Policaje prawie znodli starzika, kerego ftoś ôbwiesił w szranku u niego w doma. Do kōmisorza Achima Hanusika to je cosik wiyncyj jak ańfachowo zbrodnia. Bydzie musioł jeszcze roz trefić sie ze swoimi nojgorszymi spōminkami: ô downyj libście i chopie, kery jōm zamordowoł. Eli inkszy gizd, na kerego godajōm „Ryszawy Erwin”, poradzi mu terozki pomōc? W tyn sōm czas w Mikołowie ftoś szczylo do policaja, a cōłko sytuacja cosik Hanusikowi spōmino… Jakby tego było mało, normalne ludzie miyniajōm sie w mordyrzy skuli maszketnego psychoterapeuty. Bydzie sie dzioło.

Oschlblog robi za patrōna do tej ksiōnżki.

„Polskie” powiarki: Jaga

Widziołżeś Jagi?

Momynt! Cosik mi sam niy sztimuje…

Jaga-borŏczka siedzi we polskim piekle?! Ta diŏblica pansłowiańskŏ? Po jakimu, za kara? Możnŏ niy ma piekła słowiańskigŏ i musieli jōm zawrzić do jakigo państwowygo; pokulali kŏblami i – pech – wykulali hereszt ôd Boruty-Polŏka? Abo piekła majōm śniōm szychty: sto lŏt u Polŏkōw, sto u Czechōw, sto u Serbōw, dwiesta u Rusōw (bo to je srogszŏ nacyjŏ)…?

Przekłŏdalimy we fyrmie taki francuski szpil do dziecek – „Baba Jaga” – i pamiyntōm tyn problym, ôd kogo ta heksa tak po prŏwdzie je. We ôrginale stoło, co to je ruskŏ bŏjka, czymu my niy chcieli przichwŏlić. Na ôstatku pōmiynilimy to – zdo mi sie – na „słowiańskŏ”, coby to niy żgało Polŏkōw.

Tela Jaga. Ale kogo jeszcze polskie diŏbły u sia trzimały? Przeca tam zawarty bōł nasz Pierōn! Ôn tyż mioł robić za Polŏka? Pierōnie, dobrze że im tyn gizd citnoł!

Bagiński poszeł na mitologiczne chaby, coby zrychtować te… polskie powiarki. Werciło sie – „Jaga” to je sōm szpas!

Na sztrajku

1.
Cera na barana. Fana do rynki. Jezech fertich. Niy stoja jeszcze ani minuty, kej słysza:
– Przepraszam pana, a ta flaga to czego? – starszy chop sie mie pyto. I zdo sie – naprowdy niy wiy.
– Górnego Śląska – ôdpowiadōm po polsku, tak mie udziwiōł.
Zarŏzki tyż słysza gŏdać dwie baby kōnsek dalij:
– Wejrzij sie, nasza flaga tyż ftoś prziniōs.
Ône żōłto-modro fana znały, ale sie jij sam niy spodziywały.

(A trza pedzieć, że pŏra ich szło narachować – krōm polskich, pôru ojropskich i jednyj dyngowyj)

2.
Na binie larmo. Chop, co kŏże sie śmioć z regiyrōnku i ludzie, co udowajōm, że sie śmiejōm. Chop, co chwoli piyrwyjszy porzōndek, „bo za nŏs to bōło nōrmalnie”. Durś stojymy – niy ma co być wymyślaty, kej sie rozchodzi ô ważnŏ sprawa.
Niyskorzij do gŏdaniŏ dŏwŏ sie ale kobiyta. I zaczynŏ przezywać z takōm niynawiściōm, że niy umia tego strzimać. Pytōm sie mojij dziołszki
– Idymy?
– Idymy! – cołkŏ wylynkanŏ.
Możno rozchodzi sie dymōnstrantōm ô co inkszego, ale niynawiściōm pultajōm blank choby te regiyrōnkowe. Bierymy sie fōrt. To niy ma plac do nos.

3.
– Polska, Polska, Polska, Polska. Polska! Polska!
Na binie ftoś cosik pado pō naszymu – bo bezma Katowice, Ślōnsk (i Zagłębie). Tak trzi słōwka, coby bōła ślōnskŏ launa.
Żŏdyn niy pomyśloł, coby przidać na wykŏz z postulatami pōnkt ze ślōnskōm myńszościōm abo rygiōnalnōm gŏdkōm. Sōm my – Ślōnzŏki – dupowate, że szkoda gŏdać. Tōż nawet jak cosik z tego rōmplowaniŏ bydzie, niy spodziywej sie niczego lepszego do nos.
Idymy stamstōnd, to niy ma plac do nos.

4.
Niy śmiysz stŏwać na glajzach. Ale jak stōniesz, przodkiym ku spodkowi, wejrzij sie na prawŏ strōna. Wele tyjatru je cima. Moc norodu, larmo, breweryjŏ z fanami. Światła ino trocha – nojwiyncyj dŏwŏ blyndkowy, bioły srōmbek ôd Mikołoja, nôbkoło kerego stojōm te wszyskie ludzie. A podziwej sie na drugŏ strōna: na sztandy w rōwnych rajach, radosne, żōłte światło. Słōmiannŏ betlyjka, jŏdło, pamiōntki, gyszynki. Fol ludzi – szpacyrujōm, dziwajōm sie tam a sam, kupujōm. Szyrzka – meter? A na ôbydwōch strōnach dwa inksze światy.

Pisanie pō naszymu

Wziyni mie do telewizyje. Cosik żech prōbowoł pedzieć o przekłŏdaniu na gŏdka, pisaniu pō naszymu, ô kludzyniu bloga. Wejrzijcie sie na nojbliższe „Dej pozōr”, to nŏs ôbŏczycie: dziołchy z Your Silesian Friends, Klaudiusza „Chopa we kuchni” Kaufmanna, Grzegorza Kulika i mie.

Pierōn wiy, co z tego bydzie – pokŏzało sie, co kamery mie sztresujōm, a pedzieć dwa zdania, coby miały jaki cwek, to ôrŏz je zadanie niy z tyj ziymi. Z tego zbamōncyniŏ ani niy wia, co żech tak po prowdzie tam nafuloł. Wiym ale, co żech chcioł pedzieć. Chciołech troszyczka poôsprawiać ô robocie ze ślōnskimi dykcjōnŏrzami.

***

1.

Mōj piyrszy dykcjōnŏrz ślōnskij gŏdki to bōł „Mały słownik gwary Górnego Śląska”, tyn z familŏkiym na ôbkłŏdce. Tyn ci bōł ale popularny! Widziołech go być we roztōmajtych chałpach, widziołech ludzi szpilać w graczka „spōmnij se jake słōwko, tak coby go niy szło znojś w dykcjōnŏrzu”. Sōm żech go porzōnd czytoł: tak do siebie, trocha do szpasu, trocha do nauki. Ze wszyskich dykcjōnŏrzy ze ślōnskōm gŏdkōm tyn u mie zawdy bydzie za piyrszego.

Potym żech zaczōn co pisać, przekłŏdać, poprŏwiać – i tych dykcjōnŏrzy chciołech mieć co rŏz to wiyncyj. Tōż czekŏ na mie Syniawa, czekŏ blank nowy Kallus, abo rŏz za kedy przidajny Blaf, co przekłŏdŏ nasza gŏdka na czeski (przeca nasza gŏdka to je ino dialekt ôd czeskij gŏdki). Uwziyńćie zbiyrōm „modry” dykcjōnŏrz – „Słownik gwar śląskich” pod red. Bogusława Wyderki, kery mŏ dzisiŏ piytnŏście tōmōw, a doszeł ino do „krawaty” i „krawatki”. Asza sie kŏżdymu „Słownikiem frazeologizmów i typowych połączeń wyrazowych w gwarach śląskich” ôd Lidie Przymuszały – tym, w kerym tak fest żgŏ po ôczach wrażanie ślōnskich frazōw na siyła do polskij gŏdki, ale kery przinosi moc autentycznego sztofu.

Zbiyrōm te cegłōwki, porzōnd do nich zaglōndōm, czytōm sie do szpasu, używōm przi tekstach i przekłŏdach. Dykcjōnŏrzy nigdy za moc.

Zdjyńcie ôd Klaudiusza Kaufmanna
Zdjyńcie ôd Klaudiusza Kaufmanna

2.

Moc śnich to sōm dyferencyjne dykcjōnŏrze. Zbiyrajōm ino te słōwka, kere sōm inksze jak we polskij gŏdce. Pō jakimu? Skuli tego, co do badaczy nasza gŏdka to je dialekt polskij gŏdki i za interesantne majōm ino to, co je w nij szpecjalnego? Abo tymu, że piszōm je miyłośniki, kerzi patrzōm zebrać jak nŏjwiyncyj echt ślōnskich słōwek abo chociŏż mały wykoz nojgryfniejszych słōwek do aszyniŏ sie gŏdkōm?

Wszysko je dobrze, podwiela taki dykcjōnŏrz niy robi za ksiŏnżka do nauki gŏdki, abo za pōmŏc przi pisaniu żywego tekstu. Bo wtynczŏs leko sie zaglōndŏ do niygo choby do dykcjōnŏrza z kŏżdōm inkszōm gŏdkōm: angelskōm, niymeckōm, ruskōm. A te dŏwajōm ôbrŏz cołkij gŏdki, a niy inŏ nojfajniejszych słōwek wedle jakij kategoryje. Roz, dwa – i sōm my w dōmbkach.

Tōż mōmy popularność „szkryflaniŏ”, „sznupaniŏ”, „pitaniŏ”. Bo jako to – trza by pedzieć „ôn pisze, szukŏ, uciekŏ” – gynau choby po polsku? Psinco, że „szkryftać” to je pisać na wartko i ôszkliwie, sznupać mŏ inkszy polski odpowiednik (grzebać), a „pitać” je z registru potocznego, abo i blank wulgarnego.

Mŏ być tekst po ślōnsku, to bydzie – na gwołt! Smolić to, jak sie gŏdŏ, smolić registry wysoki, strzedni a potoczny, smolić rychtyczne znŏczynie słowa, kōnteksty, w kerym snadnie fōnguje i take, w kerych żŏdyn go niy używŏ. Bele z perspektywy polskij gŏdki wyglōndało to po śląsku – tak jako to polska gŏdka i jeji używŏcze ślōnskŏ gŏdka sie forsztelujōm.

3.

Ślōnskŏ gŏdka i polskŏ gŏdka sōm do sia fest bliskie. I niy idzie dobrze gŏdać pō naszymu, jak sie patrzy ino gŏdać tak, coby to bōło inksze jak u Polŏkōw. Toć, daleko niy trza szukać, coby taki teksty znojś: nafolowane ausdrukami (sławne „samoreskiyrujōnce ferwatlōngi”), niy do poczytaniŏ i niy do spokopiyniŏ bez żodnego krōm tych, co to napisali.

Niy idzie gŏdać po słowacku tak, coby niy szło wysłyszeć czeskigo. Po białorusku – bez ruskigo. Po norwesku bez szwedzkigo. Wiela jeszcze je takich skuplowanych gŏdek na świecie?

Darymne je wajanie, że Polŏki poradzōm pochytać nasza gŏdka. Niykerzi poradzōm, niykerzi niy – niy ma co na nich zaglōndać. Trza sie starać ô ta gŏdka, coby bōła sprŏwnŏ i rychtycznŏ. A jak sie kōmu zdŏ za fest polŏkowatŏ – to niy ma problym gŏdki.

4.

Jak nojmynij dykcjōnŏrza, jak nojwiyncyj żywyj gŏdki. Napisołżeś co pō naszymu i powrażołżeś moc słōwek z dykcjōnŏrza? Podwiela to kōmu pokŏżesz, zrōb eksperymynt. Forszteluj sie, co kōmu czytŏsz tyn kōnsek: takimu, co richtich gŏdŏ pō naszymu. Ôumie, ujkowi, ôjcōm. Abo im to poczytej, jak ci niy ma gańba. Poradziliby to spokopić? Pochytaliby wszysko?

Abo drugi: ôstŏw tyn tekst i wejrzij na niygo niyskorzij, za pora dni. Poczytŏsz go sōmymu bez problymu, abo cosik tam zazgrzitŏ?

5.

Żŏdnego niy uczyli pisać pō naszymu. Moc Ślōnzŏkōw ani w dōma niy poznało gŏdki. Dobrze gŏdać niy ma leko, a kaj tam pisać? Fto sie ino do tego dŏwŏ, tyn włazi na pole minowe. Tōż szczylōmy – my, co piszymy – feler za felerym, wierzimy we gupoty, co nōm stŏwiajōm za prawidła echt ślōnskij gŏdki, wystŏwiōmy sie na pośmiych z kŏżdym jednym tekstym.

Inacyj niy bydzie. Bydymy mieć abo taki teksty – mynij abo wiyncyj szpotlawe – abo żŏdne. Mogymy sie śnich pośmiywać, tak coby na amynt wylyczyć z pisaniŏ tych, co prōbujōm. Ale mogymy tyż robić dobrŏ atmosfera naôbkoło gŏdki i pisaniŏ pō naszymu. Tako, skuli kerej bydzie sie chcieć poprowiać swoja gŏdka – durś a ciōngle, z kŏżdym tekstym.

Snadnij sie uczy gŏdki ôd fajnych, przijocielskich ludzi, jak ôd sorōni, pra?

***

A takech sie ôbiecowoł, że już żŏdnego wynokwianiŏ ô gŏdce sam na blogu niy bydzie…

Zapisz

Let it go – pō naszymu

Dzisiŏ cosik niy dō mie, ino dō mojij dziołszki. „Let it go” – śpiywka ze „Frozen”.

Miołech mŏc szpasu przi przekłŏdaniu. Znŏcie polski tekst, pra? Trza pedzieć, co przekłŏdŏcz za fest niy trzimoł sie ôrginału… co je ciekawe, bo bezma machery ôd Disneya fest dŏwajōm pozōr, coby przekłŏdy dicht sztimowały.

Tōż pedziołech sie – ô niy, jŏ to byda ale blisko angelskigo tekstu. I napoczłech szukać za tym, jako to rychtowali inksi.

Let it go, let it go
Can’t hold it back anymore
Let it go, let it go
Turn away and slam the door
I don’t care what they’re going to say
Let the storm rage on
The cold never bothered me anyway

Ich lass los, lass jetzt los
Die Kraft sie ist grenzenlos
Ich lass los, lass jetzt los
Und ich schlag die Türen zu
Es ist Zeit, nun bin ich bereit
Und ein Sturm zieht auf
Die Kälte sie ist nun ein teil von mir

Najednou, najednou
chci skončit s tou hloupou hrou!
Najednou, najednou
dveřmi prásknu za sebou!
Já jsem svá,
to chci dokázat všem,
v bouři rozkvétám
a mráz v duši vítězí nad sluncem.

Ô ja! Pokŏzało sie, co kŏżdy mōg sie to przekłŏdać, jak inŏ mu sie uwidzi. Kajnikaj dostalimy niy przekłŏdy ino… poczta poetyckŏ Macieja Szczawińskiego!

Tōż po leku, po leku. Żŏdyn niy śmiy mi pedzieć, co żech sie niy trzimoł zdrzōdła. Katać bych sie go mioł – sōm jedyn na świecie – trzimać?!

disneys-elsa-doing-magic

***

Frozen – Puszczōm fraj (Let It Go)

We takŏ noc śniyg na gōrze blysko,
Niy uwidzisz śladu szłap.
Krōlestwo samotności,
A jŏ je za krōlowa.

A wiater rycy choby chamera we mie,
Strzimać tego rajn niy poradziłach.

Nic niy dej znać,
Niy pokŏż im,
bydź ta dobrŏ,
co dycki jōm mŏsz być.
Chrōń sie, niy czuj,
niych niy wiedzōm…
Tōż już wiedzōm!

Puszczōm fraj, puszczōm fraj,
Siylniejszŏ je ta siyła.
Puszczōm fraj, puszczōm fraj,
Dźwiyrze za mnōm zatrzasłach.
Jedno je, co ôni pedzōm.
Niych gzuje burza,
Zimy przeca nigdych sie niy boła.

Z daleka kŏżdy problym malućki mi sie zdŏ,
A strach, co kejś mie trzimoł, ôdciepłach terŏz fōrt.
Terŏzki sie pokŏże to,
co swojōm siyłōm popochōm.
Na życie czas, co chca je żyć
Zwolnŏ!

Puszczōm fraj, puszczōm fraj,
Niybo a wiater – to jŏ.
Puszczōm fraj, puszczōm fraj,
Nigdy niy zaślimtōm.
Jeżech stōnd, sam ôstana.
Niych gzuje burza!

Ta zimnŏ siyła ôdy mie naôbkoło,
Zwyrtŏ sie, pyrskŏ, furgŏ, ôd ziymie na niybo.
I ôrŏz nŏgły blysk – prawie zmiarkowałach:
Przeszłoś sie niy wrōci. Nazŏd już niy pōda!

Puszczōm fraj, puszczōm fraj,
Stŏwōm choby rozwidniŏk.
Puszczōm fraj, puszczōm fraj,
Ta frelka to niy ma jŏ!

Stoja sam we świetle dnia.
Niych gzuje burza,
Zimy przeca nigdych sie niy boła.

***

Nancie! Je to zrychtowane. Idzie to śpiywać. Terŏzki ino moga sie marzić, co ftoś to poczytŏ i dŏ do zaśpiywaniŏ dziołsze z dobrym głosym. Bez tego niy ma żŏdnych szans, co moja cera poprzaje wersyji pō naszymu, jak mŏ „Mam tę moc” ôd Katarzyny Łaski.

Zapisz

Zapisz

Zapisz